ШЕКИ - НАБИБЕКОВЫ

ŞƏKİLİLƏR OSMANLI SARAYINDA VƏ TÜRKİYƏ ORDUSUNDA

Müəllif: ƏDALƏT TAHİRZADƏ.



Ədalət TAHİRZADƏ

 

ŞƏKİLİLƏR OSMANLI SARAYINDA VƏ TÜRKİYƏ ORDUSUNDA

 

YAZARDAN BİR-İKİ SÖZ

 

Bu yazıda mən Azərbaycanın Şəki şəhərindən Osmanlı torpaqlarına gedərək “Yıldız” sarayında özünə yüksək mövqe qazanmış qürəna Məhəmmədəmin Darğazadə, onun kiçik qardaşı, general-mayor Həsən Behcət paşa və çar zülmündən qurtularaq ailəsiylə birlikdə Bursanı özünə ikinci vətən seçmiş ipək taciri Hacı İlyas Sarıkərimli’nin general oğulları Məhəmməd (Məhəmmədnuru/ Mehmet Nuri Bərköz)Mahmud (Mahmud Bərköz) paşalar haqqında söz açacağam.

 

Öncə bildirim ki, adı dünyadakı 78 tarixi şəhər siyahısında bulunan Şəki Azərbaycanın, tarixi 2.500 ili aşan ən əski şəhərlərindən, ən önəmli mədəniyyət, sənaye və ticarət mərkəzlərindəndir. Şəkililər hər zaman azad yaşamağı sevmiş, onlara ağalıq etmək istəyən ərəblərlə də, Əmir Teymurla da, Səfəvilərlə də, Nadir şahla da, çar ordusuyla da, kommunist rejimiylə də qanlı savaşlara girmiş, özgürlüklərini hər zaman hər şeydən üstün tutmuşlar. Bu gün Şəki, ərazisi 2.432,8 kv. km, əhalisi 165,9 min kişi olan (2006) rayonun mərkəzidir.

 

Mövzuya keçməzdən qabaq iki önəmli məsələyə toxunmağı gərəkli sayıram.

 

Birincisi, bu kişilərin yaşamını əks etdirən bəlgələrin çoxunda onların Dağıstan’ın Şəki, yaxud Nuxa/Noxu şəhərində doğulduğu yazılır. Bu sözlər isə Türkiyə oxucusunu çaşdırır. Burada da iki mövzuda anlaşılmazlıq mövcuddur. Bilməliyik ki, çar dönəmində “Azərbaycan” adlı bir dövlət, ölkə yoxdu – bütün imperatorluq “Rusiya” adı daşıyırdı. Ancaq Şəki dağlıq bir bölgədə yerləşdiyinə görə oralılar özünü Osmanlıda “Dağıstanlı” kimi tanıtmışlar, halbuki Dağıstanla Azərbaycan arasında keçilməz Qafqaz dağları vardır və bugünün özündə də Şəkidən Dağıstana keçmək mümkün deyildir. Başqa bir mövzu da Şəki-Nuxa/Noxu adı ilə bağlıdır. Rusiya Quzey Azərbaycan torpaqlarını işğal etdikdən az sonra Şəki xanlığını ləğv etdi və onun bir neçə min illik şərəfli adını da yaddaşlardan silmək üçün dəyişdirərək Nuxa/Noxu etdi (1840)[1], Sovet dönəmində də bu ad təqribən 50 il yaşadıldı və “Şəki” adı yalnız 1968-ci ildə (!) yenidən qaytarıldı.

 

İkincisi, doğrudur, bu kişilərin hər biri haqqında Azərbaycanda və Türkiyədə az-çox yazılıb, onların yaşamı topluma tanıdılıb. Ancaq mən öncəki qaynaqlardan da yararlanmaqla yeni bilgi və bəlgələri ortaya qoymağa cəhd etdim.

 

Məni adı keçən kişilər haqqında araşdırmalar aparmağa ruhlandırmış Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA) Şəki Regional Elmi Mərkəzinin direktoru Prof. Dr. Zəkəriyyə Əlizadə’yə, bu məqaləni yazmağa məni təşviq etmiş dəyərli dostum Ömər Özcan’a, mövzu ilə bağlı qaynaqları taparaq Türkiyədən mənə yollamış dəyərli jurnalist dostum Mina Tansel’ə, bir çox yeni bilgi, bəlgə və fotoları lütfkarlıqla mənə göndərmiş olan korgeneral (general-polkovnik) Məhəmmədnuru Bərköz paşa’nın oğlu Prof. Dr. Sina Bərköz’ə minnətdarlıq bildirməyi özümə vicdan borcu sayıram.

  1. QÜRƏNA MƏHƏMMƏDƏMİN HACI ƏBDÜRRƏHIM ƏFƏNDI OĞLU DARĞAZADƏ (h.1271/m.1854, Şəki-25 sentyabr 1925, İstanbul)

Məhəmmədəmin bəyin həyatını incəliklə araşdırmış üç önəmli qaynaq mövcuddur. Prof. Dr. Əli Birinci’nin “Asyayi-Vüstə səyyahı qürəna Məhəmmədəmin bəyin hekayəsi” adlı məqaləsi M.Darğazadənin həyatını arxiv bəlgələrinə dayalı incələyən indiyədək yazılmış ən ciddi elmi tərcümeyi-haldır. Yazar Osmanlı dönəminin mövzu ilə bağlı bütün arxiv materiallarını gözdən keçirib və Məhəmmədəmin bəyin ailəsi, doğumu, evliliyi və ölümü, təhsil və iş həyatı, şəxsiyyəti, əsərləri haqqında ilk dəfə ətraflı bilgi verib.

 

M.Darğazadənin “Səyahətnamə”sini 2007-ci ildə mükəmməl bir biçimdə yayınlatmış olan nəvəsi Prof. Dr. Mühibbə Darğa’nın kitaba yazdığı “Babam mabeynçi Darğazadə Məhəmmədəmin bəy (Sultan II Əbdulhəmidin qarinlərindən)” adlı ön sözdə də bəlgələrə düşməyən bir çox dəyərli bilgilər verilib. Ayrıca M.Darğazadənin qızı Xeyriyyə Kərimzadə’nin, adı keçən kitabın baş tərəfində yer alan“Məhəmmədəmin bəyin həyatı” başlıqlı tərcümeyi-halı da ailə arxivi bəlgələrinə və Məhəmmədəmin bəyin ailə üzvlərinin güvənilən xatirələrinə dayanaraq qələmə alındığı üçün olduqca önəmlidir.

 

Mövzuya keçməzdən öncə M.Darğazadə ilə bağlı iki düşüncə üzərində durmaq istəyirəm.

Birincisi, nəticəsi Murat Darğa’nın özkeçmişini əks etdirən bir saytda bunlar yazılıb: “Murad Darğanın ata tərəfi əslən Qaraqalpaq türklərindən olub, Özbəkistanın Xivə xanlığında darğa ikən köç edərək Azərbaycan Dağıstan Şəkiyə yerləşmiş, sonra da İstanbula gəlmişlər”[2]. Düzdür, qızı Xeyriyyə xanım və nəvəsi Mühibbə xanım bununla bağlı bir söz deməmişlərsə də özü “Səyahətnamə”də Xivə xanı Məhəmmədrəhim xan’la görüşü təsvir edərkən belə yazır: “Bəndəniz zatən o tərəflər əhalisindən bir adamın oğlu olub oralarca pədərimin şöhrəti məni dəxi hüsni-surətlə tövsiyə etdirmiş olduğu kimi...”. Yaxud “...Çağatay lisanını isə Xivəlilər qədər gözəl söyləməkdə bulunmuş olduğumdan yerlidən heç bir fərq olunmazdım”.

 

İkincisi Məhəmmədəmin bəyin Sultan II Əbdülhəmid xan’ın Başmabeynçisi olması və Əbdülhəmid xan tərəfindən ona paşalıq verilməsi haqqında iddiadır. Azərbaycan oxucusu üçün xatırladım ki, Osmanlı sarayında mabeynçi  padşahı qoruyan, xalqla Babi-Ali (hökumət, sədrəzəmlik) arasında əlaqə yaradan, padşahın dışarı ilə işlərinə baxan və diləkləri onun özünə çatdıran, saraya gələn ziyarətçilərin ziyarətlərini düzənləyən, saray protokolunu gerçəkləşdirən saray məmurudur. (Mabeynçi əvəzinə, “yaxın” anlamındakı “qürəna” sözü də işlədilib). Əbdülhəmid xan dönəmində dövlətin idarəsi Babi-Alidən çox, saraydan yürüdüldüyü üçün Mabeyn dairəsi 1876-1908-ci illər arasında dövlətin ən güclü qurumuydu. Mabeyn dairəsi genişləndikcə mabeynçilərin sayı da artıb. Mabeynçilərin ən yüksək yönəticisinə Başmabeynçi (Sər-qürəna) deyilir, onun yardımçısı isə İkinci mabeynçi adlanırdı.

 

Osmanlının bütün Başmabeynçilərini müəyyənləşdirmiş Prof. Dr. Yılmaz Öztuna’nın, doğruluğu şübhə doğurmayan siyahısında Başmabeynçi Əmin əfəndi var, ancaq onun Başmabeynçiliyi 1844-1846-cı illərdə olub. Həmin siyahıda bala rütbəli Məhəmmədəmin bəyin adı isə Başmabeynçi Hacı Əli paşa’nın dönəmində (1894-1908) yalnızca mabeynçi olaraq keçir. Tarixlərdən də göründüyü kimi, bu iki Əmin bəyi heç cür qarışdırmaq olmaz.

 

Paşalıq məsələsinə gəlincə, Prof. Dr. Əli Birinci’nin incələdiyi sicillərdə də Əmin bəyin son rütbəsi “bala” olaraq göstərilib. Prof. Dr. Yılmaz Öztuna yazır: “Bala, vəzir’dən bir pillə aşağı mülki rütbədir. Birinci fəriq isə bugünkü orgeneral’dır. Bu iki rütbə mülki və hərbi rütbələr olaraq bir-birinə təndir... Bu rütbə sahibləri də Avropa protokolunda ekselans’dır, klassik dönəmdə olsun bu pillənin Avropanın markiz (fr. marquis) soyluluq dərəcəsinə qarşılıq olduğu söylənə bilir. Birinci fəriq daim “paşa”dır. “Bala” isə mənşəyindəki ünvana görə ya əfəndi, ya bəy’dir... Balalara əsla paşa deyilməz”.

 

***

 

Ömrünün 30 ildən çoxunu Osmanlı imperatorluğuna xidmətdə keçirmiş Məhəmmədəmin bəy Darğazadə hicri tarixlə 1271-ci (miladi 1854) ildə Azərbaycanın Şəki şəhərində Hacı Əbdürrəhim əfəndi Darğa Əhməd oğlu ilə Dostu xanım’ın ailəsində dünyaya göz açıb. İlkin adı “Məhəmmədəli” olub, Osmanlı sarayında xidmətə başlarkən ona “Məhəmmədəmin bəy” deyilib (bu ad bir çox qaynaqlarda “Əmin bəy” kimi də işlədilib). Soyadı babası Darğa Əhməd’in adından götürülüb. Məhəmmədəmin əfəndinin “Səyahətnaməsi”nin “Üsuli-hökumət” bölümündə “darğa” sözünün Xivə’də “xanın lətifəçisi” anlamında işlədildiyi göstərilsə də monqol köklü bu rütbə Azərbaycan türkçəsində “şəhər, qəza, mahal, ya vilayət hakimi” anlamı da verməkdədir.

 

Babası – zamanının böyük ipək, barama tacirlərindən olan Hacı Əbdürrəhim əfəndi Hindistan, İtaliya (Milan) və Fransa (Marsel) arasında ticari ilişgilər qurubmuş. O, “məhəlli ibtidai məktəbdə müqəddəmati-ülum etmiş” olan 9 yaşlı oğlu Məhəmmədəlini də 1863-cü ildə yanına alıb Marselə aparıb, onu orada əmisi oglu Səlim əfəndi’yə, Madam Andree’yə və Fransız Liseyi müdirinə əmanət edərək Şəkiyə dönüb. Yalnız 6 ildən sonra Fransaya qayıdan atası bu qədər müddət ailəsindən xəbərsiz yaşamış 15 yaşlı Məhəmmədəlini yanına alaraq Dərsəadət’ə (İstanbul’a) gəlib və oğlunu dərslərin fransızca verildiyi Məktəbi-Sultaniyyə’yə verib. 2 il oxuduqdan sonra bir haqsızlıq üzündən bu məktəbdən ayrılan Məhəmmədəli 1871-də Hüquqi-Şahanə Məktəbi’ndə oxumağa başlayıb. O, ikinci sinifdəykən xəstələnib. Həkimlər səyahətə çıxmasını tövsiyə ediblər. 1877-nin aprelində o, İstanbuldan yola çıxaraq Poti’yə, oradan TiflisGəncə’dən keçərək doğma yurdu Şəki’yə gedib. O sıralarda babası Hindistandaymış. Xəstəliyi burada da müalicə edilə bilmədiyi üçün həm Hindistandakı babasını axtarmaq, həm də uzunmüddətli səyahətdə bulunmaq məqsədiylə Şəkidəki ailəsindən ayrılaraq “böyük mərasimlə gedib”, Bakı’ya gəlib və oradan Xəzər dənizi üzərindən keçərək Orta Asiya (Türküstan/Asiyayi-Vüstə) gəzintisinə çıxıb. Xivə, Daşkənd, Xocənd, Kaşğar, ƏfqanıstanHindistan’ı gəzib, sonra yenidən İstanbula dönərək Hüquqi-Şahanə Məktəbində oxumağa davam edib.

 

Hüquq tələbəsi ikən Əhməd Midhət əfəndi’nin təşviqi ilə “Asiyayi-Vüstə’yə Səyahət” onun “Tərcümani-həqiqət” qəzetində hissə-hissə verilib. Səyahətnamə kitab şəklində basıldıqdan sonra Sultan II Əbdülhəmid’in diqqətini çəkib. Sultan onunla görüşərək söhbətləşib və “Yıldız” sarayı kitabxanasına məmur olaraq görəvləndirib (2 mart 1880). Əli Birinci’nin bildirdiyi kimi, “6 sentyabr 1882-də Sultanın ən yaxın və inandığı çevrəsinə, yəni qürəna arasına daxil edilən Məhəmmədəmin bəy tam iyirmi yeddi il Sultan Əbdülhəmidin yanında çətin və həssas şərtlərdə bu vəzifəsini ifaya müvəffəq oldu”. Məhəmmədəmin bəyin ən son vəzifəsi 14 avqust 1908-də qarineyi-sani şəhriyari məqamı oldu. İttihadçılar Əbdülhəmidi taxtdan endirdikdən sonra 27 aprel 1909-dan “təbəddüli-səltənət həsəbiylə” (hakimiyyət dəyişikliyi üzündən) açıqda qalıb, görəvi bitib. Sultanın ətrafında bulunmuş yüksək mövqe tutan bir çoxları ağır cəzalandırılsa da namusluluğu və düzgünlüyü ilə tanınmış, siyasi intriqalardan daim uzaq qaçmış Məhəmmədəmin bəyə kimsə toxunmadı və o, təqaüdə çıxdı. 11 il sonra, “yaxından tanıdığı və etimad etdiyi anlaşılan” Sultan Vəhidəddin onu “Xəzineyi-xasseyi-şahanə”nin ümumi müdirliyinə və eyni zamanda onun idarə heyətinin sədrliyinə təyin  etdi (17 aprel 1920-25 fevral 1922).

 

***

 

Məhəmmədəmin bəy sarayda bulunduğu müddətcə də Azərbaycanla əlaqəsini kəsməyib. Azərbaycanın, o sıradan Şəkinin tanınmış kişiləri onun yanına gələrək yardımlarından faydalanıblar. Məsələn, məşhur Şəki şairi İsmayıl bəy Nakam (1841-1906) Sultan Əbdülhəmid dönəmində bir müddət İstanbulda bulunub. Məhəmmədəmin bəy İstanbulda onun şeirlər divanını nəşr etdirmək istəyib, əsəri senzor baxışından da keçirdib və kitabın basılmasına Sultandan icazə alıb. Ancaq Tahir adlı senzorun müqəddimə bölümünü və bəzi şeir parçalarını çıxarması üzündən Nakam əsərin basılmasını istəməyib. Sonralar divanın əlyazma mətni məşhur Əli Əmiri’nin əlinə keçib. Həmin əlyazma divanı indi Fateh “Millət” kitabxanasında 487 nömrə altında qorunur[3].

 

Xatırlatmalıyam ki, bu divanın müqəddiməsində şairin öz əliylə yazıldığı zənn edilən 26 səhifəlik bir məktub da var və bu məktub “Qürənayi-həzrəti-şəhriyaridən bir zata ərz və təqdim olunan istirhamnamə surətidir” cümləsi ilə başlamaqdadır. Adı keçən “qürəna”nın Məhəmmədəmin bəy olduğu şübhəsizdir.

 

***

 

Qaynaqlarda daha çox “Mabeynçi Əmin bəy” adıyla tanınan, avropalıların “Son Excellence  (ekselans) Əmin bəy” deyə xitab etdikləri Məhəmmədəmin bəy poliqlot olduğu üçün (o, türkcədən başqa ərəb, fars və fransız dillərini çox yaxşı, ingilis, alman və italyan dillərini isə orta dərəcədə bilirdi) görəvində bu üstünlük göz önünə alınmışdı. O, güclü fransızcasıyla Sultan Əbdülhəmidə romanlar tərcümə etmişdi. Sultanın qızı Ayişə Osmanoğlu’nun xatirələrinə dayanan araşdırıcılardan biri yazır: «Sultanın bir vərdişi də gecə yatarkən bəndələrindən birisinə başucunda pərdənin arxasından detektiv və cinayət romanları ilə səyahətnamə kitabları oxutdurmasıydı. Ciddi əsərlərin, yuxusunu qaçıracağı düşüncəsiylə sanki bir layla niyyətiylə sözükeçən romanlara üstünlük verərdi. Roman oxuyan kişi padşahın uyuduğunu hiss edincə üsulluca dışarı çıxardı. […] Ayrıca Nişan əfəndi adında biri özünə aid xüsusi dairəsində Avropa qəzetlərini oxuyar və dövləti maraqlandıran məqalə və yazıları tərcümə edərdi. Bunlar və gələn agentlik teleqraflarının tərcümələri günü-gününə padşaha ərz edilirdi. Sultan önəmli və ciddi tarix kitablarını isə gündüzləri Mabeynçi Əmin bəyə oxutdururdu». Əmin bəy bəzən Osmanlı şahzadələrinə fransız dili dərsi də keçirdi.

 

O, “avropalı zəvata, süfəraya rəfaqət edərək (zatları, səfirləri müşayiət edərək) Sultana xüsusi tərcümanlıq yapmaq kimi məsuliyyətli bir vəzifə” daşıyır, Osmanlı dövlətinin özəl əcnəbi qonaqlarına mehmandarlıq edirdi. Məsələn, II  Əbdülhəmidin dostu, Prussiya kralı və Almanya imperatoru olan kayzer II Vilhelm və kraliça Auqusta-Viktoria 2.11.1889 və 30.11.1898 tarixlərində İstanbula gəldiklərində sarayda və şəhərdə kayzerə yoldaşlıq və bələdçilik işini Sultan məhz Məhəmmədəmin bəyə tapşırıb. Onun mehmandarlığından son dərəcədə məmnun qalan II Vilhelm Əmin bəyi “Qara Qartal” şərəf ordeni ilə təltif edib.

 

İtaliya şahzadəsi, kral I Umberto’nun oğlu vəliəhd Viktor Emmanuel və yoldaşı, Qaradağ şahzadəsi Helena 1900-də İstanbula gəldiklərində onlara mehmandarlıq etmək də Məhəmmədəmin bəyə həvalə olunmuşdu. Gənc ər-arvad bu yoldaşlıqdan çox məmnun qalmışdı. Onlar İtaliyaya dönməkçün Mərmərə’ni aşıb Çanaqqala’ya yol alarkən İtaliya kralı Umbertonun ölümü (29.7.1900) xəbəri Osmanlı sarayına yetişmiş, Sultan Əbdülhəmid: “Əmin bəy, sarayın rəsmi bir sürət qayığını hazırladıb arxalarınca gedin və İtaliya kralının vəfatını bildirib mənim təziyyələrimi ərz edin və krallıqlarını təbrik edin” deyə əmr vermişdi. Çanaqqalada onlara çatan Əmin bəy əmri yerinə yetirmiş, vəliəhdə “Majestələri” (“Zati-aliləri”) xitabıyla İtaliya kralı olduğunu ifadə etmişdi. Beləcə, III Viktor Emmanuel’ə “Majestələri” deyən ilk saray adamı bir Şəkili Türk olmuşdu!

 

Əmin bəy memarlığın incəliklərinə də bələddi və İstanbuldakı bir sıra binaların layihələndirilməsi və tikintisi zamanı Sultan onu memarların yanında görəvləndirib. Qızı Xeyriyyə xanım həmin tikililəri sadalayır: Şale köşkü, Etfal xəstəxanası, Heydərpaşa Tibbiyyə binası, Sənayeyi-Nəfizə binası (Gülxanədə Arxeologiya muzeyləri). Eskişehir Söğütdə ilk Osmanlı sultanlarının türbələrinin təmir işlərində də Əmin bəyin əməyi olub. II Vilhelmin İstanbula hədiyyəsi olan, Sultan Əhməd meydanındakı “Alman çeşməsi”nin quraşdırılmasına da (1901) Əmin bəy nəzarət edib.

 

Vilhelm İstanbulda xatirə çeşməsi ucaltdıqdan sonra II Əbdülhəmid də qarşı jest olaraq Berlində bir xatirə bina tikdirmək istəyib. Bu məqsədlə kayzer Berlin Universiteti Qadınlar Klinikası bağçasında ərazi ayırıb. Sultan Türk-alman dostluğunun simgəsi olacaq hərəsi 6 yataqlı iki xəstəxana binası (“Həmidiyyə xəstəxanası”) tikdirmək istəyən Sultan alman və italyan memarların layihələrini bəyənməyib və bu işi Türk memar Kəmaləddin bəyə tapşırıb. “...21 sentyabr 1902 tarixində Mabeynçi Əmin bəy saray baş memarı Nazim paşa və memar Kəmaləddin bəy hazırlanan üç layihəni də alaraq Almaniyanın İstanbuldakı elçisinə gedərək görüşmələr yapılmış və Sultanın memar Kəmaləddin bəyin hazırladığı layihəni münasib gördüyü ona bildirilmişdir”.

 

Sultan Məhəmmədəmin bəyə o qədər ürək qızdırırdı ki, onu hətta ailəsinin sirləri sayılacaq məsələlərə də cəlb edirdi. Bəllidir ki, Sultanla oğlu şahzadə Əbdülqadir arasında münasibət xoşagəlməzdi. Bu mövzudan söz açan Ayişə Osnaoğlu “Atam Sultan Əbdülhəmid” adlı kitabında yazır: “(II Əbdülhəmid Bəylərbəyi Sarayında sürgün həyatı yaşarkən) Əbdülqadir əfəndi əsla gəlməmişdir. Əsasən o, atama qarşı daim küskün davranır, sosialist olduğunu iddia edirdi. “Burhanəddin əfəndi’ni bizdən üstün tutur” deyirdi. Özünə məxsus əcayib fikir və hərəkətləri vardı. Atamın heç xoşlamadığı hərəkəti etməkdən çəkinməz, məsələn, fəsini yana əyərək geyər, atamdan daim təqdir xəbərləri alırdı. Atam çox dəfə Mabeynçi Əmin bəyi göndərərək nəsihət edərdi”.

 

Bütün bunlar Məhəmmədəmin Darğazadənin Sultan Əbdülhəmid sarayında nə qədər böyük nüfuzu olduğunu göstərir. Onun Osmanlı dövlətinə xidmətləri layiqincə dəyərləndirilib – o, məmurluq həyatı boyunca bir çox rütbə, orden və medala layiq görülüb. 1880-1904-cü illər arasında bütün dərəcələrdən (4 dərəcədən) Məcidi və Osmani, nəhayət, Murassa Osmani ordeni alıb. Bir çox əcnəbi dövlətlər də (Almaniya, İtaliya, Rusiya, Serbiya, İsveç, Qaradağ, Belçika, Fransa, Bolqarıstan, Siyam, Rumıniya, İran, Həbəşistan...) onu öz ordenləriylə təltif edib. Əmin bəyə verilən medallarınsa siyahısı çox uzundur.

 

***

 

Məhəmmədəmin bəyin ailə həyatı onu sevindirməyib, həmişə dərd-qəm içində, üzücü keçib. Öncə babasının istəyinə qarşı çıxaraq, özündən 11 yaş böyük boşnak qızı Məryəm Münirə xanım’la evlənib. Ondan övladı olmayıb, bu üzdən qadın ruhi sarsıntıya uğrayıb. 1888-də ikinci dəfə Rodoslu bir katolik qızla (müsəlman adı: Ləman xanım) evlənib, oğlu həkim Əhməd Səid Darğa (1899-1963) bu xanımdan doğulub. 1900-də onun ölümü Əmin bəyi sarsıdıb. 1904-də Zehniyyə xanım’la evlənib, qızı Fatma Xeyriyyə Kərimzadə (1905-13 yanvar 1985) bu xanımdan doğulub. Ancaq bir neçə il sonra Zehniyyə xanım[4] da vəfat etməsiylə bu üçüncü ailə də, nə yazıqlar ki, dağılıb.

 

Ailəsindəki sarsıntıları Məhəmmədəmin bəy Kadıköydə Osmaniyyə məhəlləsindəki Nişantaşı caddəsində 14 saylı köşkündə Şəkidən gətirtdiyi kiçik qardaşı Həsən (Behcət paşa), bacıları Səlimə, Xeyriyyə, SalihəFatma xanımlarla,  övladları Əhməd Səid Fatma Xeyriyyə, nəvəları Mühibbə Zərifə ilə məşğul olaraq unutmaq istəyib. Köşkündə hər gün böyük ailə toplantıları təşkil etmək ona üzüntülərini unutmağa gerçəkdən yardımçı olub. O, burada özünün yazdığı əsərləri, özəlliklə “Səyahətnamə”sini oxuyurmuş. “Yazıb bitirə bilmədiyi “Mascotte” adlı operasına çox üzülürdü”.

 

Məhəmmədəmin bəy 16 sentyabr 1925-də İstanbulda, adı keçən köşkündə dünyasını dəyişib və Qaraca Əhməd məzarlığında basdırılıb.

 

***

 

Məhəmmədəmin bəy özündə səyyah, həkim, rəssam, memar, musiqiçi, müəllim, dilmanc (tərcüməçi), diplomat, sosioloq, etnoqraf, şair... kimi bir çox peşələri birləşdirən gerçək bir bilgin və yazıçıydı. Onun qələminin məhsulu olan aşağıdakı kitablar günümüzədək gəlib çatıb.

 

Elmi əsərləri:

 

1.“Asiyayi-Vustaya” (“İstanbuldan Asiyayi-Vustaya Səyahət”) əsəri. “Səyahətnamə”də Əmin bəy yazır: “Bəndəniz Rusiya, Almaniya, İtaliya, Fransa, İngiltərəni bir çox gəzdim”. Başqa bir yerdə isə deyir: “...Asiyayi-Vustaya bir deyil, iki səyahət verdim”. Özəlliklə Türkmənlərə vurğun müəllif onların yaşamı, mənəviyyatı, əxlaqı və b. haqqında olduqca qiymətli və zəngin bilgilər verir. Bu bilgi çağımızın oxucusu üçün daha dəyərlidir. Məsələn, ermənilərin Türkmənlərin əxlaqına mənfi təsiri haqqında yazır: “Əsl Türkmənlərdə yalan söyləmək və adam aldatmaq məlum belə olmadığı halda bu səvahil xalqı ermənilərdən bittəhsil (öyrənərək) qayət firibgər (yalançı) və xüd’əpərvər (fırıldaqçı) olmuşlar”. “Təkə Türkmənləri” bölümündə o bildirir: “Səlcuqların əsli işbu Təkə Türkmənləri olub” “Asiyada və bəlkə bütün dünyada hürriyyətə ən ziyadə rağib əhali bunlardır. İndiyə qədər həmən heç bir hökumətin təhti-idarəsinə girməyib, İran, Buxara və rusiyalılara qarşı öz istiqlallarını  pək gözəl muhafizə etmişlər”. Xivə xanı Məhəmmədrəhim xanla görüşünü təsvir edən bölümdə Əmin bəy yazır ki, xan “...Rusiya müharibəsinə dair məndən bir xeyli məlumat aldıqdan sonra xanədani-cəlilüş-şani-Osmaniyanın da Asiya və hətta bu Xarəzm qitəsindən olmaları[nın] bu məhəllər üçün də bir böyük mədari-iftixar (iftixar qaynağı) olduğunu və ara yerə İranın hayuləti (yolu kəsməsi, əngəl olması) ilə dövləti-Osmaniyyədən cüda düşmələri[ni] özləri üçün mücibi-təəssüf bulunduğunu və Kaşğar əmirinin himayeyi-Osmaniyyəyə düxulundan çox ziyadə məmnun olub əgər Kaşğar hökuməti təəssüs və təəyyüd edərsə (qurular və güclənərsə) bütün Asiya xanlıqlarının da o ittifaqa girərək şövkəti-islamiyyənin artacağını bəyan eylədi”. Məncə, əsəri elmi baxımdan araşdıranlar bu cür bir çox nöqtələrə özəlliklə diqqət yetirməlidirlər.

 

“Səyahətnamə” indiyədək hicri 1295-də (m. 1878) və 1986-da (2-ci basqısı 2000-də), 1998-də, 2007-də 4 fərqli biçimdə 5 dəfə nəşr edilib. Ancaq bizcə, əsərin ən kamil və elmi baxımdan ən dəyərli nəşri nəvəsi Prof. Dr. Mühibbə Darğa’nın, Prof. Dr. Müəmmər Özərgin’in çeviriyazısı üzrə hazırlayaraq 2007-də gerçəkləşdirdiyi son basqısıdır.

 

Osmanlı dövlətindən Orta Asiyaya ilk səyahəti gerçəkləşdirmiş səyyahın bu bahabiçilməz “Səyahətnamə”siylə bağlı Prof. Dr. Əli Birinci nə gözəl söyləyib: “...[Əmin bəyin] yalnız “Səyahətnamə”si belə adını yaşatmaq üçün kafidir”. Əli Birinci səyyahın Xivə’dən sonra Daşkənd, Xocənd, Kaşğar üzərindən ƏfqanıstanHindistan’a keçdiyini, oradan İstanbul’a döndüğünü bildirir və ardınca həmən qeyd edir: “Ancaq bu qismin hekayəsini, nə yazıq ki yazmayıb”. Ancaq nəvəsi, Prof. Dr. Mühibbə Darğa, Xivədən sonrakı səyahətin də yazıya alındığını təsdiqləməkdədir: “Ailə böyüklərimiz və babam Dr. Əhməd Səid Darğadan, gəzisinin yayımlanmamış ikinci bölümünü yazdığı mətnin Quruçeşmədəki yalısında (sahil villasında) kül olduğunu[5] üzülərək illər əvvəl öyrənmişdim”.

 

2.“İpək böcəyi bəsləmək üsulu” Osmanlı dönəmində ipəkqurdu saxlamağa dair ilk elmi əsərlərdəndir. Bu kitabın yazılmasını təsadüf saymaq yanlış olar. Unutmayaq ki, yazar dünyaya gözlərini açar-açmaz Şəkidə ipəkqurdu görüb, barama ilə məşğul olub. Prof. Dr. Zəkəriyyə Əlizadə’nin araşdırmaları “Şəki ərazisinin tut ipəkqurdunun yarandığı məkanlardan biri olmasına” şübhə yeri qoymur. O dönəmdə Şəki dünyada məşhur ipəkçilik mərkəziydi. Məhəmmədəmin bəy 9 yaşında olduğunda – 1863-də Şəkidə dünyanın ən böyük ipək fabriki qurulmuşdu. Burada 452 çarx vardı və 1.861 işçi çalışırdı. Bu üzdən də Əmin bəyin ipəkqurdu haqqında əsər yazması çox təbiidir. 78 səhifəlik bu kitab hicri 1296/miladi 1879-da Dərsəadət’də (İstanbulda) Kırkambar mətbəəsində basılıb. Əli Birinci, Əmin bəyin bu kitabı Əhməd Midhət əfəndi’nin həvəsləndirməsiylə yazmış ola biləcəyini təxmin edir.

 

3.“Sığır bəsləmək üsulu” kitabının adını buradan oxuyuruq: “Mabeyinci Mehmet Emin Beyin Sicil Kaydı. T.C. Başbakanlık Arşiv Genel Müdürlüğü. O. No: 3199”. Türkiyə qaynaqlarında bu əsər haqqında heç bir bilgi yoxdur, ancaq biz AMEA M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda onun bir nüsxəsini taparaq üzə çıxarmışıq. Üzərində “Sığır bəsləmək üsulu. Mürəttibi qürənayi-həzrəti-şəhriyaridən M. Əmin” yazılmış kitab Dərsəadətdə Mətbəeyi-Osmaniyyədə basılıb. Cildin üzərində və 72-ci səhifəsində basılma tarixi 1305/1887-88, titul səhifəsində isə 1306/1888-89 göstərilib. 8 bölümdən ibarət, bir çox şəkillərlə bəzədilmiş (şəkilləri Əmin bəyin özünün çəkdiyini düşünürük) 72 səhifəlik bu kitabda inək bəsləməklə bağlı hərtərəfli bilgi vardır.

 

4.“Müəllimi-lisanı-farsi”. Hicri 1308-də (m. 1890/91) Dərsəadətdə Mahmud bəy mətbəəsində basılmış 234 səhifəlik əsər farscanı Türklərə öyrətmək üçün yazılıb. Bu kitab Məhəmmədəmin bəyin farscanı yüksək səviyyədə bilməsinin göstəricisidir.

 

5.“Müsəvvər tərifi-heyvanat”. Dərsəadətdə ilk dəfə 1306/1889-da Mətbəeyi-Amirədə, ikinci dəfə 1310/1893-də Mətbəeyi-Osmaniyyədə basılmış kitabdır. Əsasən çocuqlar üçün hazırlanmış bu əsərdə heyvanlar aləmindən danışılır, heyvan növləri tanıdılır. Mətni 71 səhifə olan əsərə artırılan 23 qoşa səhifədə çox sayda müxtəlif (quruda gəzən, havada uçan və suda üzən) heyvanların rəngli şəkilləri verilib.

 

6.“Müsəvvər tərifi-üməm”. Dərsəadətdə 1308/1891-də Mətbəeyi-Osmaniyyədə basılmış 68 səhifəlik bu kitabda dünya millətlərinin tarixi, dünya tarixi genəlliklə araşdırılmaqda, millətlərin adları verilməkdədir. Əlavə 2 səhifədə rəngli 12 şəkil var.

Fransızcadan tərcümələri:

 

1.Mərkəzi-Ərzə səyahət. Jül Vern’in (1828-1905) bu romanını “qürənayi-həzrəti-şəhriyaridən” Məhəmmədəmin bəy fransızcadan tərcümə edərək 1302/1884-85-də Dərsəadətdə Mətbəeyi-Оsmaniyyədə basdırıb (416 s.). Bu, romanın Türkiyədə ilk tərcüməsidir.

 

2.“Beş həftə balon ilə səyahət”. Jül Vernin 1863-də yazdığı ilk romanını fransızcadan çevirən Məhəmmədəmin bəy onu bu ad altında 1305/1887-88-də Dərsəadətdə Mətbəeyi-Оsmaniyyədə nəşr etdirib (351 s.).

Bu tərcümələrin ikisi də Türkiyə çocuq ədəbiyyatının ilk örnəklərindən sayılır.

 

Bədii əsərləri:

 

1.“Mélange de Poésies - Turques et Persanes, Composées et Traduites en Français” (şeirlər toplusu). 85 səhifəlik bu fransızca kitab 1912-də Dərsəadətdə basılıb. Qızı Xeyriyyə Kərimzadə yazır ki, Məhəmmədəmin bəy bu “kitabını öz hesabına basdırmış, ancaq çox bəyənmədiyi üçün satışa çıxarmayıb. Halbuki şeirlər fəlsəfi, səmimi, hüznlüdür; ruhən yalqızlığı hiss edilir; məncə, Ömər Xəyyam tərzindəki kimi”.

 

2.“Ana nəsihəti”. Bu kiçik kitabın adını yalnız qızı Xeyriyyə Kərimzadənin yazısında görürük.

Bitirmədiyi əsərləri:

  1. 1.                       Fransızca-türkcə lüğət.
  2. 2.                       “Mascotte” adlı opera mətni.

Qızı Xeyriyyə xanım yazır: “Şeirləri xaric, yarımçıq qalmış bu iki yazısı məndə yoxdur, itib”. Atasını nəzərdə tutaraq, başqa bir yerdə bildirir: “Yazmağı bitirmədiyi Mascotte adlı operasına çox üzülürdü”.

  1. SÜVARİ LİVASI (GENERAL-MAYOR) HƏSƏN HACI ƏBDÜRRƏHIM ƏFƏNDI OĞLU DARĞAZADƏ (HƏSƏN BEHCƏT PAŞA) (1863-ədək, Şəki – 1925-dən sonra, İstanbul)

Osmanlı dönəmi Türkiyə tarixində önəmli xidmətlərdə bulunmuş bu dəyərli şəxsiyyət haqqında, heyf ki, Türkiyədə də, Azərbaycanda da indiyədək ayrıca heç bir yazı qələmə alınmayıb, onun həyatı bugünədək qaranlıqlar içində qalıb. Yalnız qardaşının qızı Xeyriyyə Kərimzadə babası Məhəmmədəmin Darğazadənin həyatını anladarkən əmisindən də yeri gəldikcə söz edib, nəvəsi Prof. Dr. Sina Bərköz isə İnternetdə onun haqqında ingiliscə qısa bilgi verib. Ondan söz açılan heç bir başqa qaynaq bizə bəlli deyil. Dəyərli Sina bəy atası və əmisi ilə birlikdə, babası (anası Ayişə Ülviyyə xanımın atası) Həsən paşa və onun böyük qardaşı Məhəmmədəmin bəyin olduqca qiymətli fotolarını və bir çox bilgiləri bizə göndərib. İnşallah, yaxın dönəmdə Türkiyə arxivlərində onun sicilləriylə şəxsən tanış olmaq umudundayam.

 

Həsən Hacı Əbdürrəhim əfəndi oğlu Darğazadə’nin (Həsən Behcət paşanın) doğum tarixi hələlik bəlli deyil. Xeyriyyə Kərimzadənin, əmisi haqqında yazdıqlarından öyrənirik ki, Məhəmmədəmin bəy Osmanlı sarayında vəzifə aldıqdan az sonra Şəkidəki atasını xəbərdar edir, “çox sevdiyi kiçik qardaşı Həsən’ı yanında istəyir”, Həsən atasıyla İstanbula gəlir. Əmin bəyin 1854-də doğulduğunu və 9 yaşındaykən Şəkidən Fransaya aparıldığını göz önündə tutsaq, qardaşının ən gec 1863-cü ildə doğulduğu, İstanbula isə 1880-ci illərin başlanğıcında gəldiyi məntiqlə aydınlaşır.

 

Gənc Həsən “əsgərliyi çox sevdiyi üçün İstanbulda Hərbiyyə Məktəbi’nə girir və süvari sinfıni bitirib Osmanlı ordusuna zabit olaraq qatılır”. Yenə Xeyriyyə xanımın bildirdiyinə görə, Həsən paşa “bir neçə il Sultana yavərlik də edib”.

 

Xatırladım ki, qürəna olduqdan sonra Əmin bəy sultanın istəyiylə Nişantaşı’ndan Quruçeşmə’yə köç&¨b, bundan bir müddət sonra qardaşı Həsən də “yüzbaşılığa yüksəlib, süvari yüzbaşısı olub, Balkan hərbləri sonunda Istanbula köçkün olaraq gəlmiş Bolqarıstan Türklərindən Zeynəb Səlvət xanım’la evlənib və ailəsiylə Quruçeşmə’də bir köşk tikdirib və oraya yerləşib”. Yaxın-yaxına olmaları özəlliklə ailədən yarımamış Əmin bəyi ovundurmuşdu.

Əmin bəy 1909-da saraydan ayrıldıqdan sonra uşaqlarıyla birlikdə Acıbadam’da bir köşkə çəkilib. Xeyriyyə xanım bidirir ki, “əmim Həsən paşa da təqaüdçü olaraq aşağı Acıbadamda tikdirdiyi bir başqa köşkə çocuqlarıyla yerləşib. Hər iki qardaş da Quruçeşmədəki evlərini kirəyə verib”.

 

Həsən paşanın ölüm tarixi də bəlli deyil. Onun, 1925-də dünyasını dəyişmiş böyük qardaşı Əmin bəydən sonra Haqqın rəhmətinə qovuşduğunu düşünə bilərik.

 

Həsən paşanın Zeynəb Səlvət xanım’dan 3 qızı (Şərifə, Səbihə Ayişə Ülviyyə) və bir oğlu (Kamal) olub. Ən kiçik qızı Ayişə Ülviyyə xanım korgeneral (general-polkovnik) Məhəmmədnuru (Mehmet Nuri) Bərköz’ün yoldaşı, Prof. Dr. Sina Bərköz’ün anasıdır. O, 24 yanvar 1993-də dünyasını dəyişərək Zincirliquyu məzarlığında dəfn edilib.

 

Tək oğlu Kamal Darğa 40 il, onun yoldaşı isə 2 il öncə vəfat ediblər. Övladları olmayıb.

 

***

 

Həsən Behcət paşanın əsgəri xidmətləri haqqında bilgimiz qıtdır. Sina Bərköz yazır: “Hərbi həyatı boyunca Osmanlı imperatorluğunun çeşidli yörələrində və bu arada Bağdadda süvari komandanı olaraq görəv yapıb”.

 

Çeşidli qaynaqlarda eyni adı (“Həsən Behcət”) daşıyan, tanınmış rəssam olan bir xəritəçi zabitdən də söz edilməkdədir. Həsən Behcət paşanın onunla eyni adam olub-olmadığı ancaq ikisinin də əsgəri sicillərinin incələnməsindən sonra kəsinlik qazana bilər.

  1. KORGENERAL (GENERAL-POLKOVNİK) MƏHƏMMƏDNURU HACI İLYAS OĞLU SARIKƏRİMLİ (MEHMET NURİ BƏRKÖZ/NURİ BƏRKÖZ) (1889, Şəki – 16 yanvar 1975, İstanbul)

1912-ci ildən 1950-ci ilədək Osmanlı imperatorluğu və Türkiyə Cümhuriyyəti ordularında xidmət etmiş korgeneral (general-polkovnik) Mehmet Nuri Bərköz/Nuri Bərköz paşa  kiçik qardaşı orgeneral (ordu generalı) Mahmud Bərköz paşa kimi Azərbaycan (Şəki) toprağının yetişdirməsi olaraq şərəfli adını Türk savaş tarixinə yazıb.

 

Mehmet Nuri paşanı (Mahmud Bərköz və Həsən Behcət paşaları da) Azərbaycana ilk dəfə tanıdan onun oğlu Prof. Dr. Sina Bərköz olub. O, Adil Bağırov’un ABŞ-da qurduğu “Virtual Azerbaijan” saytına ilk bilgini göndərib. Eyni yazının qısası Wikipedia’da yer alır.

 

Bu bilgilərdən yararlanmış görkəmli Azərbaycan araşdırıcısı Prof. Dr. Vilayət Quluyev bəzi başqa bilgilər də əldə edərək bu kişilər haqqında dəyərli bir məqalə yazıb. Təəssüf ki, indiyədək bu üç paşanın ömür yolu arxiv bəlgələrinə söykənilməklə öyrənilməyib.

 

Mehmet Nuri Bərköz haqqındakı bu yazını biz onun, həyatda ikən Hərb Akademiyasında yazdığı qısa tərcümeyi-halı üzərində qurmuşuq. Bu tərcümeyi-halı oğlu Prof. Dr. Sina Bərkö¨z ailə arxivindən götürərək lütfkarlıqla bizə təqdim edib. Əlbəttə, yazımızda bircə bu bəlgə ilə kifayətlənməyərək başqa qaynaqlardan öyrəndiyimiz bilgiləri də buraya artırmışıq.

 

Mehmet Nuri və Mahmud Bərköz qardaşları Azərbaycan’ın Şəki şəhərində yaşamış “Sarıkərimli”, ya da “Sarıkərimoğulları” soyundandır (bu gün Şəkidə onlardan kimsə qalmayıb). Mehmet Nuri paşanın qayınatası olan Həsən Behcət paşa isə Şəkinin “Darğazadə” soyundan gəlir. Hər iki soy Şəkinin “Yuxarıbaş” məhəlləsindəndir və aralarında uzaq qohumluq vardır[6].

 

Mehmet Nuri bəyin anası Fəxrənnisa xanım, atası Hacı İlyas, onun atası Sarı Kərim, onun da atası Rəsul, anasi isə Səkinə’dir. Hacı İlyas Şəkidə ipək ticarəti ilə məşğul olur, zərgərlik də edirmiş.

 

1889-da Şəkidə doğulmuş Mehmet Nuri[7] ilk təhsilini buradakı rus-Türk məktəbində alıb. Ruslar Qafqaz Türklərini Türkiyədəki soydaşlarından ayırmaq üçün onlara “Tatar” dediklərinə görə həmin məktəbi də “rus-tatar məktəbi” adlandırırdılar. Mehmet Nuri, bu məktəbə getdiyi ilk gün evə döndüyündə anası Fəxrənnisa xanımdan “biz tatarıqmı?” deyə soruşub, anası da “xeyr, biz Türkük” deyə ona soykökünü anladıb. Ailə genəlliklə təəssübkeş Türk və müsəlman idi.

 

Kiçik bir əhvalat: Mehmet Nuri bəyin babası – Fəxrənnisa xanımın atası Həmid ağa 120 yaşına qədər yaşayıb. Bunu eşidən çar (güman ki, Nikolay) ona bir medal göndərib. Bundan sonra rus gəzetçilər 120 yaşlı qocanın fotoşəklini çəkmək üçün Şəkiyə gəliblər. Ancaq medal xaç şəklində olduğu üçün Həmid ağa onu boynundan asmağı rədd edib və foto medalsız çəkilib.

1905-ci ildə Hacı İlyas ailəsini də özüylə götürərək Osmanlı dövlətinə, ipək ticarətində bulunduğu Bursa şəhəri’nə köçüb. Bu köçün səbəblərinin başında Hacı İlyasın, iki oğlunun çar ordusunda əsgərə alınmasını istəməməsinin durduğu anlaşılır. Ancaq o, Bursaya gəldikdən az sonra oğullarının ikisini də bu şəhərdəki hərbi məktəbə vermiş, övladlarının Türk zabiti olacağından qürur duymuşdu. Nə yazıq ki, Hacı İlyas o fərəhli günü görə bilmədi – Bursaya gəldikdən az sonra 45 yaşlarında ürək xəstəliyindən vəfat etdi.

 

Xatırladım ki, Mehmet Nurinin Şəkidə dörd dayısı qalmışdı: Samət, Məcid, HidayətMustafa (Həmid ağa oğulları). Ailə Bursaya köçdükdən sonra Samət dayısı onları baxımsız buraxmayıb, ziyarətlərinə gələrək (Bursa hərbi məktəbinin tələbələri olan bacısı oğulları ilə şəkil də çəkdirib) qayğılarını çəkib və sonra Şəkiyə dönüb.

 

Mehmet Nuri bəy orta məktəbi Bursa Əsgəri Rüşdiyyəsində və liseyi də İşıqlar Əsgəri Liseyində oxuduqdan sonra 1909-da Hərb Məktəbinə girərək 1912-də buranı bitirib.

 

1912-nin martında o, teğmən (leytenant) olaraq öncə Van’da 11-ci kolordu (korpus) 33-cü tümən (diviziya) 97-ci alay birinci tabur ikinci bölükdə taqım komandiri olub, 1913-ün aprelində yenə Van’da 52-ci alay birinci bölükdə görəvləndirilərək gerilla (partizan) savaşı aparmaq və rus ordusunu öyrənmək üçün qısa bir müddət Güney Azərbaycan’a göndərilib.

1913-ün iyulunda yurda döndükdən sonra 1914-də üsteğmən (baş leytenant) rütbəsi alıb və 1916-yadək 33-cü tümən (diviziya) komandanı albay (polkovnik) Qalatalı Şövkət’in əmir subayı (yavəri) olaraq Sarıqamış savaşlarına qatılıb. 14 iyul 1916-dan 12 fevral 1917-yədək Ərzurumda İkinci Qafqaz Kolordusunun (korpusunun) bütün cəbhə savaşlarında iştirak edib, xüsusən marşal Fevzi Çakmağ’ın qərargahında rusca tərcümanı vəzifəsində çalışıb.

 

1917-nin martında İstanbulda Ənvər paşa’nın Ümumi Qərargahında İstixbarat (Kəşfiyyat) Şöbəsinə təyin edilib və burada qısa bir müddət işlədikdən sonra “gizli kişiliklər (şəxsiyyətlər) altında” öncə bir il StokholmKopenhagen’ə, daha sonra da Peterburq Moskva’ya istixbarat işçisi olaraq göndərilib[8]. Birinci dünya savaşının sonlarına doğru yüzbaşılığa (kapitanlığa) yüksəlib.

 

1918-də Birinci dünya savaşının bitməsindən sonra Türkiyəyə dönərək 24 oktyabr 19l9-da Hərb Akademiyasına girib, bir il oxuduqdan sonra, l8 may 1921-də Ulu Öndər Mustafa Kamal Atatürk’ün başlatdığı Qurtuluş Savaşına qatılmaq üçün Anadolu’ya keçərək öncə Genəlkurmay (Baş Qərargah) Şərq İşləri Müdirliyini, 1921-in noyabrından 1923-ədək də Qərb Cəbhəsi Qərargahı Üçüncü Şöbəsinin Müdirliyini edib[9].

 

Turqut Özakman’ın “Bu çılgın Türklər” romanının (İstanbul, “Bilgi” yayınevi, 2005) surətlərindən biri də yüzbaşı Mehmet Nuri Bərköz’dür. Əsərin “Sakarya savaşına hazırlıq (25 iyul 1921 - 13 avqust 1921)” adlı üçüncü bölümündə oxuyuruq:

 

“FEVZİ PAŞA da Ankarada qərargahdakılarla durumu dəyərləndirirdi. Ordu düşmənlə aranı 200 km. açaraq, yəni bir savaşa hazırlanmaq üçün gərəkən zamanı qazanmışdı.

 

Yunan ordusu da yıprandığı üçün çəkilən ordunu izləyə bilməyib durmuşdu. Hücuma keçə bilmək üçün ciddi hazırlıq yapması gərəkdi. Bu müddət iyirmi gün olaraq hesablanırdı.

 

Bu zamanı çox yaxşı dəyərləndirmək, zərbə yemiş ordunun silah və savaşçı əsgər sayını çoxaltmaq, kamil təşkilatını yenidən düzənləmək gərəkdi.

 

Sakaryanın şərqinə çəkilən orduda ancaq 30.000 savaşçı (tüfəngli əsgər) qalmışdı. Qalanları: istehkamçı, poçt,  rabitəçi, sağlıq, orkestr, çörəkçi heyəti kimi siniflərin və yardımçı xidmət birliklərinin çoxu silahsız əsgərlər idi.

 

Mərkəz Ordusundan bir tümən (diviziya) təşkil etmək və yollamaq istənmişdi. Təhsil mərkəzlərində də beş minədək hərbçi vardı.

 

“Qalan boşluğu yeni əsgərlərlə dolduracağıq”.

 

Yüzbaşı Nuri Bərköz: “Bəli, amma, paşam... - dedi,- ...tükənmiş xalq yenilmiş bir orduya yenidən dəstək verərmi? Üstəlik zaman çox dardır, ancaq yaxın bölgələrdən hərbçi toplaya bilirik. Bu kəsimin əsgərlik yaşına girənlərinin sayı ehtiyacı ödəyərmi? Yetər sayda hərbçi gəldi deyək, yeni əsgəri 10-15 gündə öyrədib savaşa hazırlamaq mümkündürmü? Bu qədər qısa müddət içində yeni bir əsgər nə öyrənə bilər ki?”.

 

Problem bu qədər deyildi, əlbəttə.

 

Məsələn, bütün ratsiyalar xilas edilmişdi, amma çəkilmə sırasında çoxu xarab olmuşdu. Əldə ehtiyat hissə yoxdu. Məsələn, bütün süvarilərin əlində yalnız yüz on səkkiz qılınc vardı. Bu üzdən süvarilər hamılıqla piyada savaşı aparır, əsgərlər atlı hücuma süngü deyə uçları sivrildilmiş uzun zopalarla qalxırdılar. Məsələn, 75 mm-lik mərmi çox azalmışdı, halbuki topların çoxu bu çapdaydı. Cəbhə çox təcili bu mərmilərdən istəyirdi. Amma yaxın anbarlarda bu çapda mərmi yoxdu. Quru yoluyla şərqdəki anbarlardan gətirtmək isə aylar alırdı” (ss.217-218).

 

Bu dönəmin gerçək mənzərəsini göz önündə canlandıran “Türkiyə” qəzetinin yazarı İsmayıl Yağcı “Qurtuluş Savaşımız Batının vəhşiliyi ilə mücadilədir” adlı məqaləsində bunları anladır:

“Tarixin təsdiq edə bildiyi beş min illik Türk varlığını, bir həmlədə dünyadan silməyə həvəslənən Batının işğalçıları Böyük Hücumda başlarını daşlara vurdular.

 

26 avqust l922-də başlayan Türk irəli həmləsi 30 avqusta gəlindiyində yunanı məğlub etdi. Çapqınçılar da darmadağın qaçmağa başladılar. Bu darmadağınla yanaşı, vəhşi niyyətləri və üzləri də tam olaraq ortaya çıxdı. Tərk etdikləri hər şəhəri, kəndi və tarlanı yandırıb-yaxdılar. İzmirə çıxdıqlarında yapdıqları vəhşilik on mislinə qalxmışdı.

 

Qərbi Anadolunu yunanlıların istilasından 15 may 1919-dan 9 sentyabr1922-də İzmirdən dənizə tökülmələrinə, 17 sentyabr1922-də Mudanyadan qovulmalarına qədər yandırdıqları yerlərin sayı 55.800-dür.

 

Dörd yüz əlli il Türklərin ədalətli idarəsində din, dil və ticarətlərində azadlığın ən genişini yaşatdığımız topluluqların Türkə layiq gördükləri vəhşilik. Bu gün Türkiyəni işgəncəçilikdə suçlayan qafillərə elanən bildirilir...

 

Elə bununla bağlı bir xatirə...

 

İstefadakı general Nuri Bərköz deyir ki:

“Düşməni qovalayan Türk qüvvətləri İzmirə doğru axarkən məni Uşak mövqe komutanı təyin etdilər. Orada minlərcə yunan əsirinin ehtiyaclarını ödəməyə çalışırdım. Yunan Başkomandan vəkili (müavini) Trikopis də Uşakda idi.

 

Bir gün yavərim Trikopisdən fransızca bir məktub gətirdi. Məktubda əsir general: “Dünən səlahiyyətli bir zabitdən əsir yunan zabitlərinin Ankaraya göndəriləcəklərini və Uşakdan Polatlıyadək piyada götürüləcəklərini öyrəndim. Bu zabitlərimiz savaş səbəbiylə yorğundurlar. Qidasızlıqdan düşkün və halsızdırlar. Nə şinel, nə yorğanları vardır. Bir neçə kilometr getdikdən sonra yıxılıb qalırlar. Məncə, ehtiyacı olanlara paltar və ayaqqabı verilməsi və avtomobillər ayrılması yaxşı olur. Bu xüsusa nəzəri-diqqətinizi çəkirəm”- deyirdi.

 

Trikopisi çağırtdım və “Mən sizləri sizin yandıra bilmədiyiniz, salamat qalmış binalarda saxlayıram. Altlarınızdakı yataqlar  insanlarını diri-diri öldürdüyünüz evlərdən alındı. Hələ dünən evlərinin yanmasını seyr etdiyiniz insanlar sizlə daha necə davransın? Ankaraya gedən dəmir yollarını siz xarab etdiniz. Yol yoxdur. Səkkiz yaşlı çocuqlarımız belə kilometrlərcə məsafəyə kürəklərində mərmi daşıyırlar. Məmləkətim qan ağlarkən bu göstərdiyimiz lütfkarlığı dünyada hansı millət göstərə bilir? Arxanızda buraxdığınız xarabalarda nə qoydunuz ki, nə istəyirsiniz? Bir il öncə zabitləriniz Uşakdan Sakaryaya yüyürərək gəlmişdi. O zaman necə yeridilərsə indi də elə gedəcəklər. Buralara sizi bizmi çağırdıq? Hansı üzlə bizlərdən mərhəmət istəyirsiniz!”.

 

Bu sözlərimi gözləri yerdə dinləyən Trikopis, utandığından dodaqlarını dişləyirdi. Mənə doğru zoraki bir baxışla: “Bəzi zabitlərin israrı ilə o məktubu yazmışdım. Məni bağışlayın və o məktubu yox sayın”,- dedi”.

 

Ulu Öndər Atatürk’ün Akşehirdəki həyatını incəliyinədək izləmiş Mehmet Koç “Atatürk Akşehirdə” adlı dəyərli əsərində 1922-ci il savaşından bəhs edərkən korgeneral (general-polkovnik) Nuri Bərköz’ün xatirələrindən də yararlanıb. Əsərin “Akşehir teleqrafxanası nəzarət altında” adlı bölümündə müəllif yazır:

“24 avqustda (1922-Ə.T.) yaşananları korgeneral Nuri Bərköz, xatirələrində:

“Qərb Cəbhəsi Qərargahı Akşehirdən savaş meydanına hərəkət edərkən kəşfiyyatdan bir tel gəlmişdi; bunda Trikopis ilə Diyenisin arasının pozulduğu bildirilməkdəydi. Teli Cəbhə Komandanına mən götürmüşdüm.

 

“-Bax, bu, yaxşı xəbərdir”,- dedi və qərargah Qocatəpəyə doğru hərəkətə keçdi. Cəbhə qərargahının avtomobil qismini, Adanalı dövlətlilərin Qərb Cəbhəsi Qərargahına hədiyyə etdikləri avtomobillər təşkil edirdi. Biz tam hərəkət edirdik ki, Başkomandan (Mustafa Kamal Atatürk - Ə.T.) məni çağıraraq:

“Nuri, sən burada qalacaqsan, teleqrafxananı əmrin altına alacaq, heç bir yerə xəbər sızmamasını təmin edəcəksən. Gələn xəbərləri mənə çatdırarsan!”- buyurmuşdular. Tez teleqrafxananı Üçüncü Şöbə müdiri Rasim bəy ilə bərabər əmrimizə aldıq. Hücumun başladığı 26 avqustdan 30 avqusta qədər teleqraf məmurlarını evlərinə belə göndərmədim. Yeməklərini yanımızda yeyir, ayaqyoluna belə növbətçi yanında çıxırdılar. Hər kəs bu sükutdan şübhələnmişdi. Sıx-sıx Məclisdən axtarırlar, Başvəkil Rauf bəy, Daxiliyyə Vəkili Ədnan bəy Mustafa Kamal paşa ilə danışmaq istəyir, durmadan harada olduqlarını soruşurdular. Mən də verdiyim cavabda “əfəndim, Başkomandan qitəatla bərabər təftişdədir” kimi sözlərlə baş qatmağa çalışırdım. 27 avqustda Rauf bəy çox qızğın olaraq teleqraf başında: “Nuri bəy, nə olur? Hər kəs narahatdır, burada cürbəcür rəvayətlər danışılır...”,- deyə özündən çıxmışdı. Mən də cavabımda: “Əfəndim, cəbhədən top səsləri gəlir...”,- deyə cavab verdim. Halbuki mən Akşehirdəydim. Cəbhədən gələn top səsləri duyula bilməzdi.

 

Hücum başlayalı  iki gün oldu, düşməndən bir xeyli yer qazanılmışdı. Ertəsi gün Rauf bəy maraqla təkrar sordu; mən gələn sualları cəbhəyə yetirir, Başkomandandan aldığım təlimata görə idarə edirdim. Ertəsi gün “Nuri bəy, cəbhədən nə xəbər?”- deyə sordular. Cavabımda: “Əfəndim, top səsləri uzaqlaşır, dərindən gəlir”,- deyərək bir əndişənin olmadığı, sevinəcək bir xəbərin yaxında rəsmi bir ağızla yetişə biləcəyi hissini oyandırırdım.

 

1 sentyabrda isə Akşehirdən Başkomandanın imzası ilə Məclisə bu teli çəkdim:

“Qərb Cəbhəsində 26 avqustda başlayan hücumumuz Afyonqarahisar, Altındaş, Dumlupınar arasında böyük bir meydan savaşı halında beş gün beş gecə davam etdi. Türkiyə Böyük Millət Məclisi Ordularının qəhrəmanlığı zəfərimizin təmin olunmasını mümkün etdi, zalım və məğrur bir düşmənin əsl qüvvətlərini ağıllara dəhşət verəcək qətiyyətlə məhv etdi. Ən böyük komandandan ən gəncinə qədər ordularımıza hakim olan fikir millətinin göstərdiyi vəzifə uğrunda, həyatını belə sevə-sevə verməkdir. Bunu muharibə meydanında görərək bütün millətimə xəbər verirəm”.

 

Bunu çəkdikdən sonra Akşehirdə vəzifəm bitmişdi. Birbaşa cəbhəyə gəldim” şəklində bildirməkdədir”.

 

Qurtuluş Savaşının sona yetməsindən sonra Mehmet Nuri bəy 1923-də başqa sinif yoldaşları ilə birlikdə Hərb Akademiyasında təhsilinə davam edib və 1925-də Akademiyanı bitirərək İzmir Möhkəmləndirilmiş Mövqe Komandanlığı İstixbarat Şöbəsi müdirliyinə təyin  edilib.

 

O, 1927-də Ankarada Milli Əmniyyət Istixbarat Şöbəsi Müdirliyinə, 1929-da 189-cu alay 2-ci tabur komutanlığına, 30 avqust 1930-da yarbay (podpolkovnik) rütbəsinə yüksələrək Genəlkurmay Istixbarat Şöbəsi müdirliyinə təyin  edilib.

 

Millətlər Cəmiyyəti Andının 8-ci maddəsinə görə 2 fevral 1932-də Cenevrə’də toplanan Silahsızlanma Konfransına dəvət edilən Türk heyətinə Genəlkurmay Başqanlığınca “hərbi ekspert” olaraq qatılması uyğun görülüb.

 

Cenevrədən dönüşdə 1932-1933-də Bolu’dakı 135-ci alayın komutan vəkili (müavini) olaraq qitə xidmətinə çıxıb və 30 avqust 1933-də albay (polkovnik) rütbəsinə yüksəlib.

 

Mehmet Nuri Bərköz 1933-ün oktyabrında Cümhuriyyətin 10-cu ili şənliklərinə qatılan və aralarında marşal K.Y.Voroşilov, marşal S.M.Budyonnı, Sovetlərin Ankara əski Böyükelçisi S.İ.Aralov, Sovet maarif naziri N.N.Bubnov, maarif nazirinin müavini Q.M.Krjijanovski və b. yer aldığı Sovet heyətinə mehmandar olaraq görəvləndirilib. Onuncu il törənləri dönəmində Voroşilov, Budyonnı və başqaları ilə Atatürk’ün özəl danışıqlarını da məhz Mehmet Nuri bəy tərcümə edib.

 

1933-1935-ci illərdə Ehtiyat Zabit Məktəbinin komutanlığı ona tapşırılıb.

 

1935-də Kiyev manevrlərinə dəvət edilən orgeneral (ordu generalı) Fəxrəddin Altay’ın başqanlığındakı hərbi heyətin qərargah başqanı olaraq görəvləndirilib.

 

1936-da Moskvaya “hərbi attaşe” təyin edilib və burada bir il işləyib. Bu münasibətlə Prof. Dr. Vilayət Quluyev yazır: “Müasir Türkiyənin qurucusu Kamal Atatürk Mehmet Nuri Bərközü yaxşı tanıyırdı, dəfələrlə şəxsi etimadını nümayiş etdirmişdi. Onun Ankaraya gələn Sovet heyətlərini müşayiət etməsi, Atatürkün qeyri-rəsmi rus dili tərcüməçisi olması, sonralar isə Moskvada Türkiyənin hərbi müşaviri vəzifəsini tutması Bərközün SSRİ ilə hərbi və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıqda Qazinin inandığı simalardan biri olduğunu söyləməyə əsas verir”.

Mehmet Nuri Bərköz 1937-də Trabzon Piyada Alayı komutanlığına, 1938-də İstanbul Maltəpədəki Piyada Atış Məktəbi komutanlığına, 30 avqust 1939-da da Sivasda və İslahiyyədə tuğay (briqada) komutanlıqlarına təyin edilib.

 

30 avqust 1939-da tuğgeneral (general-mayor) və 30 avqust 1941-də tümgeneral (general-leytenant) rütbələrinə yüksələrək Şərqi Bəyaziddə 53-cü sərhəd diviziyası komutanlığına, 1943-də Bornovada 57-ci diviziya komutanlığına, 1945-də İzmirdə 12-ci korpus komutanlığına təyin edilib.

 

30 avqust 1946-da korgeneral (general-polkovnik) rütbəsinə yüksəlib.

 

1947-də Genəlkurmay Başqanlığının hərəkat yarbaşqanı, 1949-da Türkiyə Jandarmasının Baş Komutanı təyin edilib.

 

1950-nin iyununda təqaüdə çıxıb. Bu təqaü#305;. C;dçülük əhvalatını “Hürriyqət” qəzeti yazarı Sonər Yalçın’dan dinləyək:

14 may 1950

Ümumi seçkilər oldu. Demokrat Partiyası sandıqdan birinci partiya olaraq çıxdı.

...............................................................

 

Cümhuriyyət tarixinin ən önəmli mülki hərəkətinin olduğu bu keçid dönəmində Ankarada bir dedi-qodu altdan-aldan danışılmağa başlandı:

“Hərbçilər dövlət çevrilişi edəcək!”.

“Yüksək Hərbi Şura üzvləri toplantı edir”.

“Komutanlar Çankaya Köşkünə çıxıb İnönüylə görüşdülər”.

Mülki-hərbçi hər kəs gərgindi. Gözlər milli şef İsmət İnönüyə çevrildi.

İsmət paşa siyasi kulisləri hərəkətləndirən “ordunu təhrik edir” iddialarına cavab vermə ehtiyacı belə hiss etmədi.

Genəlkurmay Başqanı orgeneral (ordu generalı) Nafiz Gürman Cəlal Bayarın evinə getdi, söz verdi: “Ordu seçki nəticələrinə sayğılıdır”.

2 iyun 1950.

...............................................................

Menderes kabinəsi Məclisdən yetərli səs aldı.

Ankarada narahatlıq sürürdü... Bəzi çevrələr hərbçilərin artıq müdaxilə edəcəyindən əmindi.

6 iyun 1950.

Gözlənilənin əksi oldu.

Cəlal Bayar ilə Adnan Menderes Türk Silahlı Qüvvətlərində böyük bir təmizləmə hərəkətinə başladılar.

Ordunun yüksək komandanlığı dəryazdan keçirildi.

Genəlkurmay Başqanı orgeneral (ordu generalı) Əbdürrəhman Nafiz Gürman, Hava Qüvvətləri komandanı orgeneral Zəki Doğan, Dəniz Qüvvətləri komandanı oramiral (donanma admiralı) Məhəmmədəli Ülgən, Jandarma Baş komandanı korgeneral (general-polkovnik) Nuri Bərköz, Genəlkurmay II Başqanı orgeneral İzzət Aksalur, Birinci Ordu komandanı orgeneral Asım Tınaztəpə, İkinci Ordu komandanı orgeneral Müzəffər Tuğsavul, Üçüncü Ordu komandanı orgeneral Mahmud Bərköz[10] kimi yüksək səviyyəli komandanlarla birlikdə toplam 15 general və 150 polkovnik istefaya göndərildi!

İstefaya göndərilənlər arasında Hərbi Şura üzvləri orgeneral Kazım Orbay, orgeneral Salih Omurtak kimi komandanlar da vardı.

...............................................................

DP hökuməti niyə belə böyük bir təmizləmə əməliyyatı aparmışdı?

“Bir gün Başbakanlığa bir polkovnik gəldi. Adnan Mendereslə özəl bir danışıq apardı, yüksək səviyyəli zabitlərin çevriliş hazırlığı içində olduğunu söylədi və Türk Silahlı Qüvvətlərində böyük təmizləmə hərəkəti beləcə başladı”.

Söylənən buydu.

Halbuki işin əsli elə deyildi!..

Bayar-Menderes ordu içindəki “İnönüçü paşalar”ı təmizləmək istəmişdi.

 

***

 

Korgeneral Mehmet Nuri paşa Hərb ordeni, Gümüş Ləyaqət ordeni və İstiqlal ordeni ilə təltif olunub.

 

Onun yayınlanmış əsərləri:

  1. E.Pekarski, Yakut Dili Sözlüyü, 1-ci cild, TDK, İstanbul, 1945 (tərcümə təşkilatı üzvü olaraq)[11].
  2. M.P.Veltman, Böyük Hərbdə Kiçik Asiya və Türkiyənin Təqsimi (tərcümə).
  3. Rusiyadan Mevsuk Məlumat (beş-altı əsər). Ümuri-Şərqiyyə arxivlərində.
  4. General Fişmann, Gaz Nəviləri (tərcümə).
  5. 1950-1954-cü illər arasında “Ulus” qəzetində yayınlanan 10-adək məqaləsi.

Danışdığı şivələr və bildiyi yabançı dillər: Azərbaycan türkcəsini yaxşı, tatarcanı orta, rusçanı yaxşı, fransızcanı orta dərəcədə, İsveç dilini danışıq səviyyəsində, kürdcə orta dərəcədə.

 

Mehmet Nuri Bərköz 16 yanvar 1975-də Haqqın rəhmətinə qovuşub. “Milliyyət” qəzetində oxuyuruq: “Türk Ordusunun dəyərli komutanlarından, istefadakı korgeneral Nuri Bərköz dünən vəfat edib. Üç orden sahibi Bərköz 86 yaşındaydı. Bərközün cənazəsi sabah hərbi törənlə torpağa veriləcəkdir”. Bu qəzetin 24 yanvar 1975 tarixli sayından öyrənirik ki, cənazə törəninə Türkiyə Ordusunun ən yüksək görəvliləri qatılıb.

 

Təəssüf ki, Mehmet Nuri paşanın ölüm tarixi bəzi qaynaqlarda yanlış olaraq 17 yanvar göstərilməkdədir.

 

Yuxarıda bildirdiyimiz kimi, Mehmet Nuri paşa Həsən Behcət paşa’nın qızı Ayişə Ülviyyə xanım’la (?-24.1.1993, İstanbul) ailə qurub. Bu evlilikdən onların bir oğlu – Prof. Dr. Sina Bərköz (1936) doğulub. Sina Bərköz uzun illər İstanbul Texnik Üniversitetində işləyərək professorluğa yüksəlib. 2000-ci ildə o, öz istəyi ilə təqaüdə çıxıb və akademik həyatına indi Bəhreyn Üniversitetində professor olaraq davam etməkdədir.

  1. ORGENERAL (ORDU GENERALI) MAHMUD HACI İLYAS OĞLU SARIKƏRİMLİ (MAHMUD BƏRKÖZ) (1895, Şəki – 23.04.1989, İstanbul)

Orgeneral (ordu generalı) Mahmud Bərköz paşa haqqında ilk bilgini böyük qardaşının oğlu Prof. Dr. Sina Bərköz İnternetdə verib, sonra Prof. Dr. Vilayət Quluyev bu bilgidən yararlanaraq öz dəyərli məqaləsini yazıb.

 

Mahmud Hacı İlyas oğlu Sarikərimli (Mahmud Bərköz) 1895-ci ildə Şəki’də dünyaya göz açıb, ilk təhsilini burada alıb. Ailəsi Bursa’ya mühacirət etdikdən az sonra Bursa Hərbi Rüşdiyyəsinə girib, 1915-də bu məktəbi bitirərək orduda xidmətə başlayıb. 1951-də orgeneral rütbəsində istefaya çıxanadək o, Türkiyə Ordusunda şərəfli bir zabit yolu keçib. Təəssüf ki, onun xidmət bəlgələri bu gün əlimizdə deyil, bu üzdən onun haqqında geniş bilgi almaq imkanımız yoxdur. Ancaq bildiklərimizi burada veririk.

 

Mahmud (Bərköz) Hərbiyyə Akademiyası’nda təhsilini davam etdirərkən Türkiyənin İstiqlal Savaşı başlanmış, o da böyük qardaşı Mehmet Nuri kimi təhsilini yarımçıq qoyaraq Vətən uğrunda ölüm-dirim savaşına atılmış, Atatürkün sadiq əsgərlərindən biri olaraq bir çox fədakarlıqlar göstərmiş, bu qutsal savaşdan qazi olaraq çıxmışdı.

 

Savaş bitdikdən sonra Hərbiyyə Akademiyasında təhsilini tamamlayaraq topçu zabit kimi çeşidli bölgələrdə və rütbələrdə xidmətdə bulunub. Korgeneral (general-polkovnik) Mahmud Bərköz paşanı 1948-də Milli Müdafiə Nazirliyi müstəşarı (nazir müavini) olaraq görürük.

 

11-12 iyul 1948-də yanlarında on zabitdən ibarət bir heyətlə Ankaraya gəlmiş ABŞ Hərbiyyə Nazirliyi müstəşarı Vilyam H. Draper, Xarici İşlər Nazirliyindən rəfaqətinə təyin edilən M. Frank Visner və ABŞ Baş Qərargah Heyəti Planlar və Hərəkat Dairəsi müdiri general-polkovnik Albert C. Redemayer’lə müxtəlif görüşlərə qatılanlar arasında müstəşar, korgeneral Mahmud Bərköz və Genəlkurmay Hərəkat Dairəsi yarbaşqanı, korgeneral Mehmet Nuri Bərköz də vardı.

Amerikanın Ordu günü münasibətilə Amerika Səfarəti hərbi attaşesi Mr. Rominson ilə yoldaşı 6 aprel 1949-da Ankara Palasda bir kokteyl vermişdilər. Kokteyldə Türkiyənin bir sıra yüksək səviyyəli görəvliləri arasında Milli Müdafiə Nazirliyi Baş müstəşarı (birinci müavini), orgeneral Mahmud Bərköz, Jandarma Baş komandanı, korgeneral Nuri Bərköz də vardılar.

 

13 iyun 1949-da diplomatik kuryer Fuad Güzaltan’ın cənazəsi İstanbula aparılarkən Ankaradan keçdiyi zaman qatarın Ankara vağzalında dayanması əsnasında Güzaltanın cənazəsini Milli Müdafiə Nazirliyi Baş müstəşarı orgeneral Mahmud Bərköz, quru, hava və dəniz qüvvətlərinə mənsub generallar, zabitlər və bir çox yüksək səviyyəli görəvlilər salamlayıb.

Az sonra orgeneral Mahmud Bərköz Üçüncü Ordu komandanı təyin  edilib. 6 iyun 1950-də yüksək səviyyəli komandanlarla birlikdə toplam 15 general və 150 polkovnik istefaya göndərilərkən onların arasında Üçüncü Ordu komandanı, orgeneral Mahmud Bərköz də vardı. Ancaq bir həftə sonra, 13 iyunda o daha önəmli bir görəv olan Milli Təhlükəsizlik Təşkilatının Baş katibi təyin  edildi və 6 sentyabr1951-də bu vəzifədən təqaüdə çıxdı.

 

Prof. Dr. Sina Bərközün mənə bildirdiyinə görə, Mahmud Bərköz paşa 1989-cu ildə vəfat edib.

Mahmud Bərköz paşa, Qurtuluş Savaşı qazilərindən, 2-ci dönəm Sakarya millət vəkili mərhum briqada komandiri, polkovnik Mustafa Kərəm’in qızı Rəidə xanım’la ailə qurmuşdu. Canan ÜlkərBəliğ Bərköz’ün anası, Həsən Kərəm, Nəşidə Kərəm və Vədat Kərəmin böyük bacısı olan Rəidə Bərköz ərindən 7 il öncə – 18.5.1981-də Haqqın rəhmətinə qovuşub.

 

İki uşağı olan (oğlu Cihan Ülkər və qızı Nilüfər) qızları Canan Ülkər də vəfat edib.

 

Mahmud paşanın oğlu Dr. Bəliğ Bərköz (26.5.1921, İstanbul-18.1.2001, Los-Altos /Kaliforniya/ABŞ) ABŞ-ın Kaliforniya ştatını Los-Altos şəhərində yaşayırdı. Buradakı “Kaliforniya Türk-Amerikan Birliyi”nin (TAAC – Turkish American Association of California) qurucu və başqanlarından, genəlliklə ABŞ Türk topluluğunun liderlərindən idi. Bəliğ bəyin övladı yoxdur. Yoldaşı özündən öncə vəfat edib.

 

YAZARIN SON SÖZÜ

 

Bu məqalədə Azərbaycanın Şəki şəhərində doğulmuş 4 görkəmli kişinin yaşamını qısaca da olsa izlədik. Mabeynçi Məhəmmədəmin bəyi çıxmaqla onların 3-ü haqqında Türkiyə arxivlərində hələ araşdırmaların aparılmamış olması, onların Türkiyə və Azərbaycan toplumlarına layiq olduqları səviyyədə tanıdılmaması tarixi bir ədalətsizlikdir. Umudvaram ki, yaxın dönəmdə biz onların hər biri haqqında qalın-qalın kitablar oxuyacağıq. İnşallah!

3.4.2011, Bakı.



[1] Nuxa/Noxu Şəki şəhərinin yaxınlığındakı bir əski kəndin adı idi. O kənd indi Şəki şəhərinə qovuşub.

[2] Cümlə originalda yanlışdır.

[3] M. Ali Resulzade. Şair İsmail Nakam. – “Azerbaycan Yurt Bilgisi”, yıl:3, 27.4.1934, sayı 28, ss.154-155. Məqalə yazarı Məhəmmədəli Rəsulzadə buradakı bilgilərin bir çoxunu “İstanbulda yaşayan Şəki alimlərindən Saleh bəyəfəndi”dən alıb (s.155).

[4] Məhəmmədəmin bəyin zövcələrinin adlarını Xeyriyyə Kərimzadə’nin adı keçən yazısından aldıq. Əli Birincinin məqaləsində bu adların yanlış verildiyini düşünürük.

[5] Məhəmmədəmin bəyin buradakı yalısı 1919-un martında İstanbuldakı böyük yanğında  külə dönmüş, bütün əntiqə əşya, saray rəssamlarının hədiyyə etdiyi tablolar, böyük, Harəkə taban xalıları və kitabxanası məhv olmuşdu. Bax: Hayriye Kerimzade. Mehmet Emin bey’in hayatı, ss. xxx-xxxi.

[6] Sina Bərközün mənə yazdığına görə, Mehmet Nuri Bərközün ulu babası – onun ana tərəfdən nənəsi Nurcahan xanım’ın atası Hacı Məhəmməd kişi Həsən Bəhçət paşanın babası Darğa Əhməd’in qardaşıdır.

[7] Sina Bərközün mənə yazdığına görə, Məhəmmədnuru paşanın Azərbaycandakı adı sadəcə “Məhəmməd”dir. İkinci “Nuri” adını, o zamanların adətinə görə, Bursada bir xocasının verdiyini (başqa Mehmetlərlə qarışmasın deyə) özü oğluna danışıb. Deməli, o, Azərbaycanda “Məhəmmədnuru” adı daşımayıb. Qardaşların “Sarıkərimli” soyadı daşıdıqları da şübhəlidir. Nuri paşa sadəcə “Sarıkərimoğullarından” olduqlarını söyləyirmiş.

[8] Mehmet Nuri Bərköz Türk hərbi əsirlərinin rus hərbi əsirləri ilə dəyişdirilməsi ilə görəvli “Hilali-Əhmər” (Qırmızı Aypara) Cəmiyyəti heyətinə üzv kimi qatılaraq Sankt-Peterburq’a göndərilib. Bu heyətin başında Türk siyasi düşüncə tarixinin və özəlliklə Türkçülük tarixinin görkəmli simalarından olan (əslən Kazan tatarı) Yusuf Akçura bulunmaqdaydı. – Sina Bərköz.

[9] Bu sinifdə oxuyanlar birinci ili 24 oktyabr 1919 – 7 iyul 1920-də tamamladıqdan sonra Anadoluda Milli Mücadiləyə qatılıblar. Savaşda Qərargah zabitlərinə ehtiyac olduğundan, ancaq bu zabitlər yalnız bir il təhsil gördüklərindən, böyük hərbdə olduğu kimi, Ankarada Genəlkurmay Rəisliyində 1922 ilində bunlara məxsus üç aylıq bir kurs açılıb və bunun nəticəsində imtahanla gərargah zabiti olublar. Qurtuluş Savaşından sonra bu sinif  Yıldızdakı məktəbdə iki il oxuyaraq təhsillərini tamamlayıb. O zaman müxtəlif səbəblərlə qərargah zabiti olmayanlar məktəb təhsilini tamamladıqdan sonra olublar. Bu sinifdən qərargah zabiti olmayan qalmayıb.

Bu sinif Anadoluya gəldikdən sonra İstanbulda Hərb Akademiyasında heç bir sinif qalmamışdı. Buna görə 1921-də İstanbulda bir giriş imtahanı açılıb, 25-ədək zabit məktəbə qəbul edilib və bir il təhsil görüblər. Bunların arasında Şahzadə Faruq əfəndi də vardır. Ancaq İstiqlal Hərbindən sonra Genəlkurmay Başqanlığı bu sinfi qəbul etməyib və təhsillərinə son verib. – Sina Bərköz.

[10] Burada yanlışlıq olduğunu düşünürəm. Mahmud paşa 6 sentyabr 1951 tarixinədək orgeneral (ordu generalı) rütbəsi ilə Milli Təhlükəsizlik Təşkilarının Baş Katibi işləyib, yəni təqribən bir il sonra istefaya çıxıb.

[11] Əsərin tərcümə təşkilatında başda Əbdülqadir İnan olmaq üzrə Prof. Əhməd Cəfəroğlu, korgeneral Xalis Bıyıktay, tümgeneral Nuri Bərköz, Rəşid Rəhməti Arat, Əli Hüseyn Turan (Hüseynzadə Əli bəy), istefadakı podpolkovnik Yaqub Orak, istefadakı mayor Rəmzi Kilərcioğlu, konsul müavini İsmayıl Şərafəddin Yula, Həmdi Tokər, Qaffar Güneyden, Abdullah Battal Taymas, Fuad Toktar, Orxan Şamxal, Əbdülcabbar, Kərim Odər, Həsən Abdullah Ortəkin, Şəfiqə Qaspıralı, Sabur Rəsulun əməyi keçmişdir. – Sina Bərköz.

 

QAYNAQLAR

 

  1. Doç. Dr. Ali Akyıldız. II. Abdulhamid’in çalışma sistemi, yönetim anlayışı ve Babıali’yle (Hükümet) ilişkileri. – Osmanlı siyaset,  s.  289.
  2. Ali Birinci. Asya-yı Vusta Seyyahı Kurena Mehmet Emin Beyin Hikayesi. – “Türk Yurdu” dərgisi, mart 2006, c. 26, sayı 223, ss. 72-77.
  3. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. I cild. Bakı: “Şərq-Qərb” nəşriyyatı, 2006.
  4. Ədalət Tahirzadə. Şəkinin tarixi qaynaqlarda. Bakı: “Master” nəşriyyatı, 2005, s.188.
  5. Hayriye Kerimzade. Mehmet Emin Beyin hayatı. – İstanbuldan Asya-yı Vusta’ya Seyahat. Seyyah Mehmet Emin Efendi’nin Seyahatnamesi. Hazırlayan: Profesör A.Muhibbe Darga. İstanbul: Everest Yayınları, 2007.
  6. İstanbuldan Asya-yı Vusta’ya Seyahat. Seyyah Mehmet Emin Efendi’nin Seyahatnamesi. Hazırlayan: Profesör A.Muhibbe Darga. İstanbul: Everest Yayınları, 2007.
  7. M. Ali Resulzade. Şair İsmail Nakam. – “Azerbaycan Yurt Bilgisi”, yıl:3, 27.4.1934, sayı 28, ss.154-155.
  8. Mehmet Yavuz. Berlinde Türk-İslam mimarisi. – Sanat dergisi, s. 89.
  9. “Milliyyət” qəzeti, 17.1.1975, s.3.
  10. “Milliyyət” qəzeti, 10.3.1978, s.5.
  11. “Milliyyət” qəzeti, 19.3.1978, s.6.
  12. “Milliyyət” qəzeti, 25.1.1993, s.10.
  13. Soner Yalçın. Demokrat Parti’nin ‘balans ayarı’ 6 Haziran 1950 darbesi ... – “Hürriyyət” qəzeti, 4 mart 2007. <http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=6056843&yazarid=218>.
  14. Türk Kurtuluş Savaşı. Belgelerle Türk Tarihi Dergisi Yayını, Istanbul: Menteş Matbaası, 1968, s. 213-217.
  15. Vilayət Quluyev. Türk ordusunun azərbaycanlı generalları. Onların əksəriyyəti əslən Şəkidən olublar. – “525-ci qəzet”, 8.11.2008.
  16. Yılmaz Öztuna. Devletler ve hanedanlar. Türkiye (1074-1990). Cilt:2. Ankara, Başbakanlık Basımevi, 1989.
  17. Zəkəriyyə Əlizadə, Nazim İbrahimov. Şəki ipəyi uzaq karvan yollarında. Bakı: “Master” nəşriyyatı, 2007, s.42. Bu kitabda Şəkidə ipəkçiliyin və ipək ticarətinin tarixi, ipək tacirləri haqqında geniş bilgi vardır.
  18. http://en.wikipedia.org/wiki/Nuri_Berkoz.
  19. http://byegmgovtr.xn--ler-1la8h.net/YAYINLARIMIZ/AyinTarihi/1948/temmuz1948.htm.
  20. http://byegmgovtr.xn--ler-1la8h.net/YAYINLARIMIZ/AyinTarihi/1949/haziran1949.htm.
  21. http://culturecityistanbul.blogspot.com/2009/10/dolmabahce-palace-collections.html.
  22. http://www.hanemiz.com/turk-kulturu-ve-medeniyeti/159355-tarihi-haritalar.html. Xəritələrlə bağlı bütün bilgilər bu saytdandır.
  23. http://kurtmeydani.blogspot.com.
  24. http://www.nadirkitap.com/musavver-tarif-i-hayvanat-mehmet-emin-kitap935172.html.
  25. http://turksibersavunmakuvvetleri.tr.gg/T.ue.rkiye-Cumhuriyeti-Kronolojisi--k1-3-k2-.htm.
  26. http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:DaxoqeLYQRIJ:byegmgovtr.xn--ler-1la8h.net/YAYINLARIMIZ/AyinTarihi/1949/nisan1949.htm+An%C2%ACkara+Palasta+bir+koktely+vermi%C5%9Flerdir.+Kokteylde&cd=1&hl=ru&ct=clnk&gl=az&source=www.google.az
  27. http://www.zerbaijan.com/azeri/NB_CV.htm.
  28. 33.    http://www.zerbaijan.com/azeri/HBP_CV.htm.
  29. www.muratdarga.blogspot.com.
  30. http://www.nadirkitap.com/melange-de-poesies-turques-et-persanes-composees-et-traduites-en-francais-m-emin-bey-kitap1236095.html.
  1. Mehmet Koç. Atatürk Akşehirdə. Akşehir Belediyesi Kültür Yayınları. Akşehir, Bahçıvanlar Basım Sanayi A.Ş.,  2010, s. 59.

15. Soner Yalçın. Osmanlı Sarayi’nda Bir Sosyalist – Şehzade Abdulkadir.  – “Hürriyet” qəzeti, 04.10.2009.

  1. “Türkiyə” qəzeti, 7 sentyabr 2005.
  1. http://www.familysearch.org/Eng/Search/SSDI/individual_record.asp?recid=552604145&lds=3&region=-1&regionfriendly=&frompage=99.
  1. http://www.zerbaijan.com/azeri/MB_CV.htm.

 

 

Bu yazı Türkiyədə Ankarada çıxan məşhur “Türk Yurdu” dərgisinin 100 illik yubileyinə həsr olunmuş özəl nömrədə (iyul 2011, cild 31, sayı 287, ss. 245-260) dərc edimiş məqalənin Azərbaycan türkcəsinə uyğunlaşdırılmış qəzet variantıdır. 

 

 

 



Создан 16 фев 2012



  Комментарии       
Имя или Email


При указании email на него будут отправляться ответы
Как имя будет использована первая часть email до @
Сам email нигде не отображается!
Зарегистрируйтесь, чтобы писать под своим ником
Анализ фамилии:
Эта фамилия имеет тюркское происхождение и пришла к нам, скорее всего, из татарского или башкирского языка. Она образована от слова «бек», которое означает «господин, хозяин».

Значение фамилии:
В процессе исследования...
счетчик посещений Kataloq Valyuta.com