-

1920-ci ilde QARABAG DOYUSHLERI.

Polkovnik Bahram beyin igidlikleri.



Milli Kitabxana____________

ŞƏMİSTAN NƏZİRLİ

1920-ci ildə QARABAĞ

DÖYÜŞLƏRİ

Bakı – 2009 

 

Kitab Mudafiə Naziri General-polkovnik

Səfər Əbiyevin təşəbbusu ilə yazılmışdır.

Elmi məsləhətci: Kərim VƏLİYEV

general-leytenant

 

Biz turklər co qəribə adamlarıq; bizə gorə bilmək başqalarını oyrənmək və bizdən uzaq olan şeyləri anlamağa calışmaqdır. Ozumuzu oyrənmək hec ağlımıza gəlməz; ozumuzu bir varlıq saymırıq. Boyuklərini tanımaq hər millətin borcudur. Kimsə kimsəyə “Sən atanı tanıma, sən babalarının dunyadan necə gəlib kecdiklərini oyrənmə, sən əski atalarının adlarına, sanlarına maraq gostərmə!” - deyə bilməz. Deyərsə, ən təbii bir haqqa tounmuş və ən boyuk bir

haqsızlıq etmiş olar. Ozunu və oz boyuklərini tanımağa calışmaq millətin vəzifəsidir; bunu etməyən bir millət numayəndəsi milli vəzifələrini yerinə yetirməmiş hesab olunur.

Bəsim Atalayı,

Gorkəmli turk alimi

(1882-1966)


Gah soldan, gah sağdan capdılar bizi,

Yadlar co ev yııb, co quyu qazıb.

Əfsuslar olsun ki, tariimizi

Ozgələr yazanda başqa cur yazıb.

Huseyn Arif,

alq şairi 

 

 

 

Sərkərdələrimiz zamanın sərt abi-havasını udublar. Mudhiş surgunlər, dozulməz gullələnmələr və qərəzkar enkevede dindirmələri arzu olunmadan onların bəkitabına yazılıb. Yetmiş ildən co bir zaman kəsiyində suclu omur surmuş totalitar sovet rejimi zər paqonlu oğullarımızı bizə unutdurmağa can atmışdır. Biz onlara sağlığında qiymət verib qədrini bilməmişik.

1920-1937-ci illər ərzində gullələnən 19 nəfər generalımızın hec ziyarət eləməyə məzarı da yodur. Bu acı tale ilk Hərbiyyə nazirimiz tam artilleriya generalı Səməd bəy Mehmandarovdan da yan kecməyib. 1931-ci il fevralın 12-də vəfat edən Səməd bəy indiki Şəhidlər iyabanında dəfn olunmuşdur. 1939-cu ildə bolşevik S.M.Kirovun şərəfinə park salınıb heykəl qoyulanda

generalın qəbri traktorla yerlə yeksan edilmişdir. Hər kəsin oz adı, oz qisməti və acılı-şirinli taleyi var. Tari yaşıları şərəflə yaşadır. Bədahlar nə qədər əngəl torətsələr də, taridə adsız qəhrəman, izi itən ziyalı olmamalıdır.

1920-ci ilə qədər yaşamış 69 azərbaycanlı generalın hərb tariimizdə işıqlandırılmaması bizi codan duşundururdu. Nəhayət, zaman oz sozunu dedi. Mutəlif ariv materialları əsasında qəhrəmanlarımızın həyatına, igid əməllərinə cıraq tuturuq. Vatı ilə Azadlığımız uğrunda vuruşub həlak olan cumhuriyyət sərkərdələrimizi hec vat unutmayın. Uzunuzə acılan yeni kitabı ouyun, onları yaından tanıyın. Qoy onlar sizə ozunuz kimi əziz və doğma olsunlar. 

 

 Muəllif

======================  

 

Mustəqil Azərbaycanın yaşaması ucun 1920-ci ilin

dəhşətli mart gunlərində mənfur daşnakların torpağımıza

təcavuz etməsi Milli Azərbaycan ordusunun hər bir

əsgərini təpədən dırnağacan silahlandırdı. Qısa bir

muddətdə (martın 22-dən aprelin 3-nə kimi) əyanətkar

daşnak suvari dəstələrini darmadağın edən Azərbaycanın

əsgər və zabitləri fusunkar Qarabağı duşməndən geri aldı.

İl yarımlıq fəaliyyətində qəhrəman Azərbaycan ordusunun

ucuncu yuruşu də zəfərlə başa catdı.

"İyirminci ildə Qarabağ doyuşləri" sənədli ocerkində

tam artilleriya generalları Səməd bəy Mehmandarovun,

Əliağa Şılinskinin, general-mayor Həbib bəy Səlimovun,

Qarabağın General-qubernatoru osrov bəy Sultanovun

və polkovnik Bəhram bəy Nəbibəyovun unudulmaz

idmətləri yeni ariv sənədləri əsasında mohtərəm

ouculara təqdim olunur. 

 

İYİRMİNCİ İLDƏ QARABAĞ DÖYÜŞLƏRİ

 

1920-ci il martın iyirmi ikisində, Novruz bayramı gecəsi 

Qarabağ vilayətinin dağ yerlərində məskun ermənilər qiyam

edərək "Əskəran kecidi"ni tutdular. Bu səbəbdən də Əskəran

cəbhəsinə mirliva Həbib bəy Səlimovun komandanlığı ilə

quvvətli bir ordu yeridildi. Aprelin ucundə Azərbaycan ordusu

ermənilərə qarşı quvvətli bir hucum etdi. Əcəba, hansı

azərbaycanlı o məsud gunu atırlamır?! Ordunun qalibiyyət və

intizamı, mənəviyyatı təsvirolunmaz dərəcədə fovqəladə idi.

arici aləm az bir muddət ərzində vəsaitsizlik icində bu qədər

muntəzəm təşkilatcılığa malik bir əsgəri quvvə vucuda

gətirdiyimizə heyran qalmışdı. Əhalidən bir cou duyduğu

həyəcandan ağlayırdı.

O gun Azərbaycanın ən şanlı, ən bətiyar gunu idi.

Polkovnik İsrafil bəy İsrafilbəyov

(25.01.1893 - iyul 1945), "Milli Azərbaycan

hərəkatı"

kitabından

Hərbiyyə naziri Səməd bəy Mehmandarov Əskəran cəbhəsinə

gəlmişdi. On cəbhədə olum-dirim savaşında vuruşan əsgərləri

təbrik edir, onların qələbəsinə uşaq kimi sevinirdi. Ordu yaranan

gundən uc boyuk qələbəsi olmuşdu.

1919-cu ilin ilk gunlərində Zəngəzur erməniləri İrəvan

daşnaklarının koməyi ilə qəzanı Azərbaycandan ayırıb Ararat

respublikasına birləşdirmək ucun azərbaycanlıları qovur və

kəndləri yandırır-

dılar.

Ustəlik də elan eləmişdilər ki,

Azərbaycan hokumətini tanımaq istəmirlər. Yanvar ayında

general-mayor Cavad bəy Şılinskinin komandanlığı ilə əsgəri

quvvə yeridildi. Onun komandanlığı ilə piyada diviziyası bir

aydan co inadlı doyuşlər aparıb ermənilərin mohkəmləndirilmiş

son sığınacağı olan Dığ kəndini də ələ kecirdilər. Zəngəzur qəzası

yenidən Azərbaycan ərazisində qaldı.

İkinci qələbə həmin ilin iyul ayında olmuşdu. Muğanda və

Lənkəranda Azərbaycan Milli hakimiyyətini tanımaq istəməyən

malakan və rus-erməni quvvələri ordumuzun gucu ilə darmadağın

edilmişdi.

Bu gun nazir Səməd bəy Mehmandarovun təbrikinə gəldiyi

ucuncu qələbə idi. 1920-ci il martın iyirmi ikisində Novruz

bayramı gecəsi ermənilər qiyam edib Əskəran kecidini zəbt

etdilər. Qiyama İrəvandan gələn daşnak generalı Dro Kanyan

başcılıq edirdi.

Azərbaycan Cumhuriyyətinin mudafiə nazirliyi Qarabağı

duşməndən ilas etmək ucun fovqəladə tədbir hazırladı. Nazir

Səməd bəy Mehmandarovun əmrilə Əskəran cəbhəsinə quvvə

ayrıldı. Martın iyirmi ucundə Azərbaycan ordusunun əsas hissəsiiyirmi

minə qədər əsgər və zabiti cəbhəyə gondərildi. O cumlədən

ucuncu Gəncə, beşinci Bakı, birinci Cavanşir, ikinci Quba

polkları general-mayor Həbib bəy Səlimovun komandanlığı ilə

Yuarı Qarabağa yola duşdu. Qızğın doyuşlər on iki gun ara

vermədi. Azərbaycanın cəsur əsgər və zabitləri ana torpağın hər

qarışı uğrunda mərdliklə vuruşaraq Şuşa qalasına dail oldular.

Sonuncu iki qələbə Milli ordumuzun ən cəsur generallarından

biri Həbib bəy Səlimovun mahir komandanlığı ilə qazanılmışdı.

Əslində altmış dord yaşlı hərbiyyə nazirini həyəcana gətirən və

Qarabağa təbrikə aparan da general Həbib bəyin aprelin

səkkizində gondərdiyi raport idi. Cəmisi bir səhifəlik raportu

donə-donə ouyan nazir bir necə yerdə işarələr qoydu, urəyində

"afərin" sozunu təkrar etdi. Səməd bəy istər general, istərsə də

nazir olanda ozunu həmişə sıravi əsgər, doyuşcu sanırdı. Necənecə

muharibənin iştirakcısı kimi o yaşı bilirdi ki, komandanın

əsgərlərini doyuş meydanında təbrik etməsi nə deməkdir. Ona

gorə də muavini Əliağa Şılinskiyə:

— Əmr hazırlayın, əvəzində nazir vəzifəsində sən qalırsan, -

dedi, - mən sabah tezdən Qarabağa doyuşculəri təbrik etməyə

gedirəm. Ancaq Əliağa, bu rabortda Həbib bəyin "gunumuzun qəhrəmanı" - deyə təriflədiyi Nəbibəyovu, nədənsə, atırlaya

bilmirəm.

Azacıq eyhamla gulumsunən Əliağa Şılinski:

— Yadınızdadırmı, — dedi, — kecən ilin iyun ayında Siz bir

necə gun Yevlada olanda yenə nazir əvəzi məni təyin

etmişdiniz. Onda birinci Cavanşir piyada alayının kapitanı Vahid

bəy Nəbibəyov raport yazıb hərbi idmətdən azad olunmasını

ahiş etmişdi. O, raportunda belə bir cumlə işlətmişdi: "səhhətim

və şərait mənə respublika hokumətinə idmət etməyə imkan

vermir". Mən də məhz bu cumlədən qəzəblənib Azərbaycan

zabitinin ləyaqətini, şərəf və şanını yuksək tutmadığına gorə

yanıma cağırıb onu danladım, idmətdən azad etməklə həbs

edilməsi barədə əmr verdim. Bir necə gundən sonra Siz qayıdıb

onun qanının arasına girdiniz.

Səməd bəy Mehmandarov pensinesini silə-silə gulumsundu.

— Hə, yadıma duşdu. Əzizim, indi bildim: ağır təbiətli,

ucaboy…

— Bəli, sizin nəzərinizdə ağır təbiətli, mənim fikrimcə, tənbəl

və bir az da yaşı otmuş zabit-kapitan Vahid bəy Nəbibəyovdur.

Həbib bəyin "gunumuzun qəhrəmanı" dediyi isə onun kicik

qardaşı podpolkovnik Bəhram bəy Nəbibəyovdur. Bəhram bəy

Birinci dunya muharibəsində də yaşı doyuş yolu kecib.

Buyurun. idmət dəftərcəsini istəmisiniz, gətirmişəm. Tanış ola

bilərsiniz.

— Verin. Baım. Nazir podpolkovnik Bəhram bəy

Nəbibəyovun co da boyuk olmayan, cəmi səkkiz səhifəlik şəsi

idmət dəftərcəsini ilk səhifəsini acıb dayandı.

— Əliağa, - dedi, unutmuşam. onu da deyim ki, kapitan Vahid

bəy mənim yanıma gəldi, belə raport yazmaqda səhv etdiyini

boynuna aldı. Hiss elədim ki, uzun muddət milis dəstəsində

idmət etdiyinə gorə hərbi nizamnaməni o qədər də dərindən

bilmir. Bildirdi ki, işlətdiyi cumlədə hec bir qərəzli məqsədi

olmayıb. Ona inandım. Mən də şəsən sənin. — General

Şılinskinin nufuzunun qorunmasına ehtiramla yanaşmaq şərtilə kapitan Nəbibəyovun raportunun

ustunə "mən ona verdiyim

cəzanı bağışlayıram" - cumləsinin dərkənar qoydum. Məsuliyyəti

oz uzərimə goturub onu orduya yenidən qaytardım. Deyirsən

podpolkovnik Bəhram bəy onun kicik qardaşıdır, lap yaşı.

— Səməd bəy, bu onun kimi astagəl zabitlərdən deyil. Bəhram

bəy od parcasıdır. Vahid bəy, Bəhram bəy, Zahid bəy, Huseyin

bəy.. yo, beş nəfərdir, bir də Məmməd bəy.

Nazir:

— Əliağa, nə yaşı da yadında qalıb, əhsən sənə və yaddaşına,

dostum.

—Bilirsən, 1918-ci ilin noyabr - dekabr aylarında Tiflisdə

Musəlman korpusunu təşkil edəndə Nəbibəyov qardaşlarını

orduya mən qəbul eləmişdim. Onda qərargahım Veriyski

korpusunun yanındakı "London" mehmananasının birinci

mərtəbəsində yerləşirdi. Duzu, ona gorə yadımda qalıb ki,

bunların co maraqlı, dunya goruşlu ataları var. Oğlanları ilə

Qasım bəy ozu də gəlmişdi. Turkmənistanda general Kurpatinin

qərargahında Şərq dilləri uzrə tərcuməci olub. İndi istefadadır.

Mirzə Fətəli Aundovla dostluğundan danışırdı.

—Demək, Bəhram bəy 1884-cu il dekabrın altısında Şəkidə

bəy ailəsində anadan olub. Sonra Kutaisi realnı məktəbini və

1904-cu ildə, sentyabrın ikisində Peterburqdakı Konstantin

Artilleriya məktəbini birinci dərəcəli diplomla bitirib. - Nazir

dayanıb pensnesinin ustundən muavininə badı, fərlə: - Oho, nə

yaşı.. bizim məktəbi bitirib ki, bir yuvadan pərvazlanmışıq…

Gorursən, Əliağa, Konstantin məktəbinin artilleristlərini?..

- Səməd bəy, əsgər komandirinə, zabit generalına oşamalıdır.

Zərb-məsələ donmuş bu mudrik kəlamlar sizə məsusdur. Amma

alqımızda belə bir məsəl də var: alma kokundən gen duşməz.

Mən inanıram ki, podpolkovnik Bəhram bəy sizin layiqli

davamcınızdır.

— Demək istəyirsən ki, Bəhram bəy idmətdə mənə

oşamayıb?-

deyən nazirin sevincdən gozləri parıldadı.

— Əliağa Şılinski ciddi general zəhmilə:

— Mən hələ 1918-ci ilin iyun-iyul aylarında onun hovsan və

Nobel cənləri ətrafındakı bolşevik-daşnaklara qarşı apardığı

doyuşlərin şahidi olmuşam. Bəhram bəy co qocaq və bilikli

zabitdir. Onunla fər etməyə dəyər. Dəli Qazar kimi generalı

muhasirəyə salıb məhv etməsinə şəsən mən şəkk-şubhə

etmirəm. Belə qocaq, hərbi işə boyuk məhəbbəti olan zabitin yeri

akademiyadır.

— Mən də bu fikirdəyəm. Ancaq hanı hərbi akademiya?

Rusiyaya yollar bağlı, ozumuzdə isə yo, olkəmiz də muharibə

vəziyyətində — deyən nazir yenidən Bəhram bəyin sənədlərinə

goz gəzdirdikcə baışları canlanır, uzundə sevinc gorunurdu:

— Qafqaz Əlahiddə ordusundakı iyirminci Artilleriya

briqadasında podporucik, 1909-cu il, sentyabrın yeddisində

porucik, 1912-ci ildə ucuncu batareyanın komandiri, sonra

Əlahiddə Qafqaz ordusunda artilleriya rəisinin muavini

vəzifəsində calışıb. Muharibəni aıra qədər Qafqaz cəbhəsində

kecirib.

— Təltiflərini atarırsınız? O biri səhifənin arasındadır —

deyə

Əliağa Şılinski şəhadət barmağını irəli uzadıb gostərdi.

— Aha. Budur. — deyə Mehmandarovun iti nəzərləri kağızın

uzərində gəzindi. - "Muqəddəs Stanislav" ordeninin ucuncu

dərəcəsi və "Muqəddəs Anna" ordeni. Amma sonuncunun

dərəcəsi gostərilməyib. Eybi yodur, hər şey aydındır. Siz doğru

buyrursunuz, Əliağa. Belə peşəkar zabitlərimiz codur. Onlar

akademik hərbi təhsil ala bilsəydilər, ordumuzun gucu birəbeş

artardı. Nə fayda, hələlik buna imkan yodur.

 

POLKOVNİK BƏHRAM BƏYİN İGİDLİYİ

 

Raportun son cumlələri nazir Mehmandarovda ususi maraq

oyatmışdı. General Həbib bəy Səlimov yazırdı ki, Zati-Aliniz

tərəfindən yaradılan şanlı qoşunlarımız kohnə, doyuşlərdə

bərkimiş hissələrə məsus şucaətlə vuruşurdular.

Doyuşun qəhrəmanları bunlar idi: şığıyaraq Daşkənd

yuksəkliyini ələ kecirən qubalılar və bir necə erməni basqınına

bamayaraq, bir an da sarsılmayan və uzərinə duşən hər mərmiyə

gorə dərhal cavab atəşi acan podpolkovnik Bəhram bəy

Nəbibəyovun dorduncu dağ batareyası.

Yol boyu qələbənin havası ilə oz-ozunə danışan, ilk baışdan

qaraqabaq nazirin urəyi işıqlı arzularla dolu idi. Oğlu qədər

sevdiyi, istedadlı komandir həbib bəy səlimovun uğurları ona, elə

bil, qanad tamışdı. Ustəlik də Həbib bəy kimi qocaq generalın

Nəbibəyovun haqqında gondərdiyi raport ona sonsuz sevinc bəş

eləmişdi.

İnişil (1918-ci il, dekabrın 5-də) yenicə təşkil olunan

Azərbaycan ordusunun hissələrinə baış kecirən hərbiyyə naziri

Səməd bəy Mehmandarov Tərtərdə yerləşən Dağ batareyasının

əsgər və zabitlərindən tam razı qalmışdı. Nazir səkkiz saylı

əmrində qeyd edirdi ki, yolanış zamanı batareya komandiri

Bəhram bəy Nəbibəyovun əsgərləri məndə oş təəssurat yaratdı.

Hiss olunur ki, batareya komandiri zabitlərlə birlikdə qusurları

aradan qaldırmağı bacarır. Komandir Nəbibəyovun qısa

muddətdə etdikləri mənə qəti inam verir ki, ən yaın vatda bu

batareyanı daha yuksək səviyyədə gorəcəyəm. Onun azsaylı

zabitlərinə və komandir Nəbibəyova yorulmaz zəhmətlərinə gorə

təşəkur edirəm.

"Demək, Həbib bəyin raportundan belə məlum olur ki, daşnak

dəli Qazarın dəstəsini bizim Dəli Bəhram bəy Nəbibəyovun

batareyası muhasirəyə salıb məhv edib. — yaşıdır, co yaşıdır,

—deyə, oz-ozunə danışan nazir podpolkovniklə generalın doyuş

dostluğundan qurrələnirdi. - qələbə, ancaq və ancaq, doyuş vatı

əmr verənlə icracının başa duşməsi sayəsində qazanılır. Nə yaşı,

Nəbibəyov haqqında inişilki raportu yazanda zənnim məni

aldatmayıb… Elə biri Baş qərargah rəisi. onda, dolayısı da olsa,

mənə işarə verdi ki, Bəhram bəy yaşı komandirdir. Amma co

cılğındır, bəzi məsələlərdə ozunu cilovlaya bilmir..

- Komandir cəld və cılğın olmasa, əvvəla, əsgərlər onu

saymaz. İkincisi də, doyuş vatı ozu zorla yeriyən komandirin

əsgərləri yerindən qalana kimi duşmən onları haqlayıb məhv, -

cavabını vermişdi nazir Mehmandarov.

Mehmandarov Milli Orduda hərbiyyə Naziri vəzifəsində

idmətdə olandan ilk dəfə idi ki, təzə mundirini geyinmişdi.

Təmtaraqlı geyimin o qədər də aludəcisi olmayan nazir bu dəfə

akselbant1 və venzilli1 də tamışdı. Yaasında isə bircə orden

vardı: birinci cahan savaşında hər sərkərdənin ala bilmədiyi "Ağ

qartal" ordeni.. O, 1915-ci ildə alman generalı makenzenin surətli

doyuş əməliyyatı planlarını puca cıartdığına gorə bu ali ordenlə

təltif olunmuşdu.

QƏHRƏMAN ALAY

 

Avtomobilin şeypuru təhlukə gormuş qaz kimi həyəcanlı gəlirdi.

Qışlanın qabağında toplaşmış zabit və əsgərlər naziri tanıyıb "urra" -

deyə qışqırdılar.

Bəhram bəy irəli yeridi. Sərt səslə "sıraya duzulun" komandası

verdi. Zabitlər qabaqda, əsgərlər də onlardan sonra nizami qıvraqlıqla

sıraya duzuldulər. Bəhram bəy sıra qabağında vuqarla dayanıb

ahəngdar səslə komanda verdi:

— Alay, sağa— don! Duzlən, — duzlən deyirəm, arada səs var…

Alay bir nəfər vucud kimi sağa donub farağat dayandı.

Maşından uc nəfər duşdu. Qarabağın general-qubernatoru osrov

bəy Sultanov, Qarabağ ərazi qoşunlarının komandanı general - mayor

Həbib bəy Səlimov və hərbiyyə naziri, tam artilleriya generalı Səməd

bəy Mehmandarov. Nazirin iti qartal baışları nizami qaydada duzulən

əsgərlərə zillənmişdi.

— Cənab hərbiyyə naziri, tam artilleriya generalı, sizin gəlişiniz

munasibətilə doyuşən ordunun ucuncu artilleriya batareyasının zabit və

əsgər heyəti sıraya duzulmuşdur. Batareya komandiri, podpolkovnik

Bəhram bəy Nəbibəyov.

-------------------------------------------------------

1 Akselbant, venzil - imperiya ordusunda zabitlərin ciyinlərinə və

doşlərinə tadıqları zərli, hormə qaytan. — Ş.N.

---------------------------------

Nazir Səməd bəy Mehmandarov gur və məğrur səslə:

— Azad, mənim vətənimin qəhrəman əsgərləri, — deyib bir necə

addım irəli yeridi, Bəhram bəyin əlini sıdı: -Mərhaba, alayına da,

ozunə də. Sizin doyuşdə gostərdiyiniz qeyri-adi qəhrəmanlıqlar artıq

Azərbaycanın hər yerində iftiarla soylənilir. Komandanınız general

Həbib bəy Səlimov da burdadır. Əmr edirəm! Ucuncu artilleriya

batareyasının hər bir əsgər və zabit heyəti doyuşdə gostərdiyi igidliyə

gorə təltif olunsun. Komandiriniz Bəhram bəyi isə təbrik edə bilərsiniz.

O, daha podpolkovnik yo, polkovnikdir…

Batareya uc dəfə: "urra, urra, urra," deyə komandirini alqışladı.

Nazir birdən sərt hərəkətlə yerində dikəlib, pəncələri ustə qaldı.

— Mərhəba, yenə mərhəba, mənim Vətənimin ilaskarları!

Batareyanın əsgər və zabitlərindən dalğa-dalğa cıan səs Qarabağ

dağlarında əks-səda verdi. Onlar bir nəfər kimi avazla: "Azərbaycan

alqına idmət edirik!" — cavabını verdilər. Hərbiyyə naziri sıra

qarşısında var-gəl edib, tən ortada dayandı.

— Biz bu gun səhər Şuşada bir yığıncaq kecirdik. Mən orada da

qoşunlarımızı təbrik etdim. Əvvəlcədən əmr vermişdim ki, sizin

batareyanı oraya gətirməsinlər. Sonra Bakıdan cıanda oz-ozluyumdə

belə qərara gəldim ki, sizi oz yerinizdə, doyuş bolgənizdə təbrik edim.

Siz buna layiqsiniz, bu hormət və ehtiramı qəhrəman- lığınızla

qazanmısınız. Bəli, Dəli Qazar kimi generalı məhv edib, suvarisini də

pərən-pərən salan ucuncu artilleriya batareyası Azərbaycan bayrağını

ilk dəfə Qarabağda dalğalandırdı. Martın iyirmi ikisindən iyirmi ucunə

kecən gecə saat uc radələrində duşmən ilk dəfə guclu quvvə ilə burdan,

Əsgərandan baş qaldırıb. Bizim əlli nəfər əsgərimizin bir necəsini məhv

edib və əsir alıb. Siz də ilk dəfə duşmənin burnunu Əsgəranda ovub, oz

silahdaşdarımızın qanını yerdə qoymadınız.

Qəhrəman əsgərlər, mən şəsən Almaniya cəbhəsində bir co

doyuşlərdə oldum. Fəqət sizin qədər qəhrəman əsgərlərə nadir hallarda

təsaduf etmişəm. Siz mənim umidlərimi quvvətləndirdiniz. Siz

canınızla gənc Azərbaycan ordusunun namusunu layiqincə mudafiə

etdiniz. Eşq olsun sizə və sizə doşlərindən sud verən analara!

Əsgərlər sevimli komandalarını "yaşasın Azərbaycan!" sozlərilə

alqışladılar.

Urəyini boşaldan nazir eyli sakitləşdi. O, ozunu rahat və gumrah

hiss edirdi. Sıradakı əsgər və zabitlərə yaınlaşır, həmsohbət olur və

hal-əhval tuturdu. Mehmandarov cavan, sirsifətdən goycək zabiti gostərib nəsə soruşdu. General Həbib bəyin işarəsilə həmin zabit

addımlarla qabağa cııb dedi:

— Mohtərəm Səməd paşa, mən Qafqaz İslam ordusundan konullu

olaraq sizdə yardımcı qaldım. Cunki dilimiz bir, inancımız bir,

tariimiz də birdir. Azərbaycan həm sizin, həm də bizim vətəndir.

— İsminiz nədir?— nazir maraqla soruşdu.

— Əfv edin, gunahkar bəndəyəm. Unutdum, daha doğrusu,

şaşırdım. İsmim: yarbay İsmayıl Həqqi əfəndidir.

General Həbib bəy Səlimov nazirə bir az yaınlaşıb əlavə etdi:

— Cənab nazir, yarbay əfəndi yaşı şərqilər qoşur. Doyuşlərarası

fasilədə əsgərlər ucun taridən, ədəbiyyatdan, fəlsəfədən maraqlı

sohbətlər eləyir. Hər gun də yarım saat ozu yazdığı marşları əzbərlədir.

Nazir səmimiyyətlə:

— Afərin, — dedi. — Bu da gərəkdir. Co gərəkdir. Yuz illik rus

hakimiyyətindən azad olunmuş turk alqlarına atırlatmaq lazımdır ki,

biz həmişə boyunduruq altında olmamışıq. Hətta Avropa və Asiyaya oz

tələblərimizi diktə etmişik... alq ozunun umumdunya tariinin

səhifələrində yazılmış şanlı, mubariz kecmişini bilməlidir. Əgər

duşmənə qalib gəlmək istəyirsənsə, alqda sağlam Milli hissləri

oyatmalısan.. Cənab yarbay, evlisinizmi?

— eyr, hələ subayam.

— Nə oldu, briqada komandanı Həbib bəy subay. Diviziya

komandiri Cavad bəy subay, batareya komandiri Bəhram bəy subay, siz

də subay… Canım, atın bu subaylığın daşını..

İsmayıl Həqqi əfəndi:

— Mohtərəm paşam. — dedi — məstəvsiz gavurların aırına cıaq

sonrasına….

Nazir general Həbib bəydən soruşdu:

— Yarbay İsmayıl Həqqi əfəndi harada yaşayır. Bakıda?

— eyr, cənab nazir, Şəkini ozunə vətən kimi qəbul edib. Bu da,

bilirsiniz, kimə gərəkdir? O, Bəhram bəyin co yaın dostudur.

— Co əla, co pakizə, —deyib nazir dubarə sorğu-suala başladı:

— Yarbay İsmayıl Həqqi əfəndi, cəlallı İstanbul ucun darımırsınız

ki?

— eyr, mən oz Vətənim Azərbaycandayam. Mən Qeysər şəhərində

dunyaya gəldim. İstanbulda az, lap az yaşamışam. Qafqazda co

yerlərdə oldum. Dərbənddə, Teymuran-Şurada, Atıda, hətta, İmam

Şamilin koyunə də getdim. Amma oralarda bənd almadım. Cunki oralarda İslama, muqəddəs dinimizə, hormət gormədim, orda şişpapaq

bolşeviklər yabancı təbliğatlar aparırlar. Otən il dostum Bəhram bəy

məni Şəkiyə qonaq apardı. Şəkini Vətən kimi, Bəhram bəyi qardaş

qədər sevdim, yenə sevəcəm. Oradan ev də aldım.

Nazir soruşdu:

— Şarkılarından birini ouyarmısan?

— Baş ustə, icazə verin... Mən ouyan kimi butun batareya mənə

qoşulacaq.

Biz əsgəriz -azəriyiz

Aləmdə urfanlıyız.

Uca Qafqaz vətənimiz,

Qan aıdar Məcfərimiz,

Pək şanlıyız!

Ata-ana əkbərimiz,

Allah, allah rəhbərimiz.

Yaşa, yaşa sərdarımız,

Qan aıdar əncərimiz

Pak şanlıyız!

Duşmənləri qəhr ediriz,

Ordusunu məhv ediriz.

Aslan gibi cəng edəriz.

Biz bir tabur aslanlarız.

Mərdanlarız!

 

DÜŞMƏN TƏSLİM OLMAYANDA

 

Mehmandarovun gəlişinə yığışanlar cəkilib getdilər. Otaqda

nazirdən başqa uc nəfər qalmışdı: qubernator osrov bəy

Sultanov, general Həbib bəy Səlimov və polkovnik Bəhram bəy

Nəbibəyov. Nazir qonaq ucun ayrılmış otağın burkulu havasından

darıdı. Uzurahlıq edib yan otağa kecdi. Bir azadan ev

qiyafəsinə qayıdıb:

— Qafqazda, hər yer gozəldir! — dedi — Amma mənim

Vətənim, dədə-baba torpağım Qarabağın fusunkar təbiətinin tayıbərabəri

yodur. Əlli ilə yaın ondan cismən ayrılsam da ruhən

həmişə Qarabağlı olmuşam. Uzaq Şərqdə, Port-Arturda və

Varşavada da olanda həmişə onu atırlayıb, istəmişəm. Dunyada

hec nəyi- nə var-dovləti, nə cənnəti, nə də onun mələklərini

istəməmişəm. Ən boyuk arzum istefaya cııb omrumun aırına

kimi şuşada yaşamaq olub. Atam rəhmətlik bu şəhəri ovladı qədər

sevərdi. - Uzunu qubernator osrov bəyə tutub:

— Sənə qibtə eləyirəm, — dedi,— qardaşım. Bilirəm ki, bu

namərd daşnakların ohdəsindən Qarabağ general-qubernatoru

kimi bircə sən gələ bilirsən. Cunki sən, uzunə demək olmasın,

hunər, əməl, iş adamısan. Nə isə, bu təhlukədən də sovuşaq…

Mehmandarov bu tərifləri osrov bəy haqqında nahaq yerə

demirdi. Otən ilin yayında Qarabağda hay-kuy qaldıran

daşnakları yenə osrov bəy dizə cokdurmuş və onları silah

gucunə Azərbaycan hokumətini tanımağa məcbur etmişdir. Hətta

Şuşadakı gizli daşnak komitəsinin uzvlərini qovub ərazidən

cıartmışdı. Əllərindən bir iş gəlməyən daşnaklar bolşevik əhvalruhiyyəli

musəlmanların koməyilə səs yaymışdılar ki, hərbiyə

naziri osrov bəyi geri cağıracaq. Bu şayələri kəsmək ucun

uzeyir bəy hacıbəyov "Azərbaycan" qəzetində (24 iyun 1919 ildə)

yazırdı:

"Həqiqətən, osrov bəy Qarabağ ucun ən munasib bir rəisidir.

Qarabağ həyatına tamamilə aşna olan bu zat sağlam bir vucuda

malik olan kimi sağlam və salamat politika yeridən və təht

idarəsinə tapşırılmış olan umum mənafeyini ususi surətdə

nəzərdə tutan bir zatdır. Ermənilər Qarabağda qəsdən suni

iğtişaşlar cıarmaqla Qarabağ general-qubernatorunu baş

komandanlıq gozundə ləkələmək istəyirlər. Əgər Qarabağ

musəlmanları arasında boyuk və layiqli bir nufuza malik olan və

erməni cəmaəti tərəfindən dəi mohtərəm sayılan osrov bəy

Qarabağın hokuməti başında olmasa idi burası Azərbaycanın cənnəti

hesab olunan bu yer codan bəri cəhənnəmə donub qətliqital

ocağı olmuşdu".

Dəmir carpayıda mutəkkəyə dirsəklənən nazir astadan yorğunyorğun

danışırdı. Onun səsindəki yaşlı adamlara məsus

kovrəklik həmsohbətlərinin diqqətindən yayınmamışdı.

— Altmış dord yaşım var, — deyirdi, general, oşbətəm ki,

omrumun sonunda bir əsgər kimi vətənimə gərək oldum. - Sonra

birdən nəyisə atırlamış kimi oldu. — Balam, elə təkcə mən

danışıram.. Bəs siz? Mən Bakıdan sizi eşitməyə gəlmişəm. Bayaq

Əskərandan qayıdanda Həbib bəydən soruşdum ki, dəli Qazar

əməliyyatı necə olub, təfsilatı ilə bir danış gorum. O da cavab

verdi ki, həmin əməliyyatı polkovnik Bəhram bəy aparıb, o da

Sizə danışacaq. Hə, Bəhram bəy, eşidirik səni.

Ayaq ustə dayanan Bəhram bəy gozləmədiyi sualdan

qıpqırmızı oldu.

Nazir:

— Danış, — dedi, — burda cəkinməyin yeri deyil. Bu

qələbənin, əgər belə demək mumkunsə, qəhrəmanı sənin

batareyandır.

General Həbib bəy dostunun sııldığını gorub onun koməyinə

gəldi.

— Daşbaşı yuksəkliyi uğurunda doyuşlərdə artilleriyanı

susduran Bəhram bəy əvvəlcə məni hovsələdən cıartmışdı.

Yavərim tez-tez atırladırdı ki, Bəhram bəy deyir, tələsməsin.

Dəli Qazarsa elə hey irəliləyirdi. Onu da deyim ki, Bəhram bəy

batareyasını co boyuk məharətlə meşənin ətəyində gizlətmişdi.

Sanki duşmən qarşısında hec nə yo idi. Dəli Qazarın suvari

dəstəsi də inamla irəliləyirdi. Bəhram bəy susur, duşmən

irəliləyir, dozmək olmur, az qala urəyin partlayırdı. Nəhayət,

dozməyib bunların movqeyinə gəldim. Mənə işarə verdi ki,

narahat olmayın. Kəşfiyyat əbər gətirib ki, ermənilərin

toplarının əksəriyyəti sıradan cııb, atmır. Biclik eləyib yararsız

topları da ozlərilə gətirirlər. Necə deyərlər, bizə "o" gəlirlər.

Təminən səkkiz-on dəqiqə kecdi. Ba, indi vatdır, — deyib,

Bəhram bəy səs ilə komanda verdi: "İrəli, mənim tərlanlarım.

İrəli, anamız Azərbaycan uğurunda!"

Doyuşə bir qasırğa kimi başlayan batareya gullə yağışı altında

duşmən ustunə şığıdı. Hec yarım saat cəkmədi erməni suvarisi

yavaş-yavaş geri cəkilməyə məcbur oldu. Quba batalyonunun bir

rotası və Zaqatala alayının eyli hissəsi duşmənə yandan və

aradan goz acmağa imkan vermədi. Dəli Qazarın suvarilərindən

otuz-otuz beş adam ancaq qacıb canını qurtara bildi. Ortada beşaltı

nəfərlə sağ qalmış dəli Qazar yaralı heyvan kimi bağırırdı.

Bəhram bəyin səsini eşidib daha da qəzəbləndi.

Nazir maraqlandı:

— Necə danışırdılar. Yəqin ki, rusca?..

— Yo, əksər sozləri Bəhram bəy o itin oz dilində deyirdi.

Duzu, counu başa duşə bilmirdim. Bir onu gordum ki, insanın

tələyə duşməsi necə də boyuk fəlakət imiş. Eşitmişdim ki, suda

boğulan saman copunə əl atar. Ba, elə bir vəziyyətdə idi, erməni

generalı.

Nazir cəld bir hərəkətlə başını qaldırıb:

— Aı, nə deyirdin, Bəhram bəy, sən ona?...

— Kutaisi realnı məktəbində ouyanda onların dilini

oyrənmişdim. Əvvəla, mən ona təklif elədim ki, təslim olsun,

uşaqlara da tapşırdım ki, hələ atmayın. Onu diri tutmaq istəyirəm.

Gordum, ipə-sapa yatmır. Yalandan dedim ki, zavallı, sənin

əsgərlərinlə əvvəlcədən danışmışam. Səni satın almışam. Səni

ozununkulər satıb. Təslim olmalısan…

General Həbib bəy Səlimov:

— Cənab nazir, eynilə bir teatr səhnəsi…

Nazir:

— Dayan, dayan, dedi, Həbib bəy, qoy, ozu danışsın.

Bəhram bəy davam elədi:

— Dedim, təslim olmursansa, onda belə cıır ki, musəlman

əsgərinin gulləsilə olməyə ozun ozunu məhkum eləmisən.

— Gozəl demisən, əhsən sənə. Ba, gorursunuzmu, peşəkar

hərbici olmaq budur. Bu əclafın doyuş ruhu varmış. Qəsbkarlıq

iştahı da varmış, amma doyuş qabiliyyəti yomuş. Yalancı

general olduğunu dar macalda buruzə verib. Hec bir idməti

olmadan aldığı general rutbəsi onu iştahlandırıb olumə gətirib.

Belə adamdan yalnız doyuşcu kimi istifadə etmək olardı. Hə,

maraqlıdır, sonra nə oldu?

Bəhram bəy:

— Dəli Qazar yalvarırdı ki, icazə verin cııb gedim. Dilcana,

bir də Qarabağda gorunsəm, atama nələt. Uşaq aldadır.. Gəldim

Həbib bəyin yanına. Soruşdum ki, nə etməliyəm, əsgərlərim də

qanına susayıblar, oldurmək istəyirlər. O da yek kəlmə ilə cavab

verdi: Susdurun!

Biz də tapşırığa əməl elədik.

Səməd bəy Mehmandarov:

— Duz eləmisiniz, — dedi, — duşmən təslim olmadıqda onu

məhv edərlər.

GENERAL SƏMƏD BƏY NARAHATDIR…

 

Qapı astadan doyuldu, Səməd bəy "buyurun" - deyənə kimi

qapıya yaın olan polkovnik Bəhram bəy irəli yeridi. Qapıda

mehriban uzlu, qıvraq geyimli bir gənc zabit "cay hazırdır, icazə

verin gətirim", deyib əli padnoslu icəri kecdi. Divara soykə-

dilmiş co da boyuk olmayan stolu nazirin carpayısına

yaınlaşdırdı. Səməd bəy mutəkkəni kənara qoyub, carpayıda

oturdu. Cay gətirən gənc zabit dərhal dabansız ev ayaqqabılarını

cutləyib onun ayaqlarının yanına qoydu. Səməd bəy

mehribanlıqla zirək zabitə baıb uzərində "afərin" — dedi. Uzu

portmuş gənc zabit stəkanlara cay suzub, stolun qırağındakı

caynikin ustundə qalın dəsmal sərdi. Ayaqlarını cutləyib,

yaraşıqlı vucudunu şa tutdu. "İcazə verin murəəs olum". Nazir

hələ də oş təbəssumlə onun, hərəkətlərini izləyirdi.

General Həbib bəy:

— Azadsan, — dedi, — amma uzaq getmə…

Gənc zabit cıan kimi Səməd bəy onun davranışını, səliqəli

geyimini və əsl zabit yaraşığını təriflədi.

- Bəzi rus şovinistləri təkidlə deyirlər ki, siz musəlmanlardan

hərbici olmaz. Buyursun, basın. belə yaraşıqlı zabiti rus

ordusunda cıraqla da atarsan, tapmazsan. İlyarımlıq fəaliyyəti

dovrundə ordumuzda qabiliyyətli zabit yetişibsə, rus ordusu kimi

uc yuz il yaşı olsaydı, gor, nələrə qadir olardıq. - O, dərindən

koks oturdu. Qoyurlar ki, yağlı tikə olan Azərbaycana hərə bir

caynaq atır. Denikin rədd olub getdi. İndi də bu bic bolşeviklər

cənuba qoşun yeritmək həsrətilə min bir oyundan cıırlar.

Dağıstanda, şimali qafqazda kazaklarla dağlıların arasına təfriqə

salıb toqquşdurdular. Bu, bilirsiniz, “ayır-buyur” siyasətinin ən

bariz numunəsidir.

— Səməd bəy, Sizcə, Denikin yenidən Qafqazda peyda ola

bilərmi? — qubernator osrov bəy Sultanov cəp gozlərlə1 Səməd

bəyə baıb soruşdu.

— Yo, hec vat! Bolşeviklər artıq onun mahnısını oudular.

Denikinin işi bitdi. - Uzundə təbəssum yo olan nazir Səməd bəy

sonra nifrət hissilə əlavə elədi: bolşeviklər elə toumdur ki, onlar

hara yerisələr yuz il orda ot bitməz. Bu saat Volqa boyunda və

Sibirdə vətəndaş muharibəsi aparan Kolcak cənablarını da belə

bir tale gozləyir.

— Əsir aldığımız ermənilər deyirlər ki, sizə qarşı ağ

qvardiyacı Denikinlə birləşmək istədik, baş tutmadı — deyən,

polkovnik Bəhram bəy Nəbibəyov sohbətə qoşuldu. — Gec-tez

bolşeviklərlə əlbir olub Azərbaycan adlı mustəqil respublikaya

divan tutacağıq. Keşikənd uğrunda qanlı doyuşlər gedəndə

ermənilərin cousu səroş idi. Podpolkovnik Rəfibəyovun və

----------------------------------------

1 1917-ci ildə Bakıda məşhur bir ağanın qocusu ilə

mubahisədən sonra bir-birinə gullə atıblar. Qocu osrov bəy

sultanova sol gozundən ətər yetirib. Bundan sonra gozu cəp

qalıb. Ş.N.

-------------------------------------

polkovnik Levestamın Əsir goturduyu ermənilər də bu barədə co

sayaqladılar.

Səməd bəy Mehmandarov:

— Bolşeviklər Bakıda yaşayıb işləyən rus fəhlələri və

musəlman bolşevikləri arasında guclu təbliğat aparıb Azərbaycan

milli hokumətinə və bu hokuməti istəyənlərdə nifrət hissi

yaratmağa calışırlar bu gun də icimizdən təmizləyə bilmədiyimiz

agent və şpionların sayəsində. Bir həftə əvvəl Gəncədə agent

Smıslovun təribatcı qrupunu həbs etdik. Bu dəstədə kimlər

vardı? Bakıda Baş Qərargahda calışan, adını cəkmək istəmirəm -

bir nəfərin zovcəsi Nelli Cernışova, Stanislav Zuber və başqaları -

hamısı bizim əleyhimizə işləyib. Gorunur, bizim əkskəşfiyyat və

daili orqanlar zəif fəaliyyət gostərir, murguləyirlər…

Mənim aldığım məlumata gorə bolşeviklər Ermənistanda

başqa cur təbliğat aparır. Onlar ermənilərə canıyananlıqla

bildiriblər ki, Siz nə Azərbaycansınız, nə də Gurcustan. Siz İran,

Turkiyə və Azərbaycan kimi musəlmən olkələri arasında

boğulursunuz. Biz Sizə Turkiyə və Azərbaycandan torpaq

qopartmaqla ərazinizi boyudub tam dovlət mustəqilliyinizə

zəmanət veririk. Gorursunuzmu, bolşeviklər ozlərinin ikiuzlu,

əbis siyasətlərilə Şimali Qafqazı və Dağıstan dağlılarını fəth

edib, indi də murdar əllərini bizə - cənuba tərəf uzadırlar.

General Həbib bəy Səlimov ikrah hissi ilə:

— Rusların bu iki uzlu siyasəti bizi təngə gətirib — dedi. —

Siz otən həftə Gəncədə olanda muavininiz general Şılinskiyə

erməniləri Qarabağdan qovub cıartmaqla arayınlaşmamaq

barəsində bir məlumat gondərmişdi. Yəqin ki, Sizə catdırıb. Şuşa

və ankəndi Cavanşir alayının, Quba alayının, bir də Tatar suvari

alayının sayını artırmaq şərtilə, qvardiyanın da sayını

coaltmalıyıq. Cunki, əsir alınan ermənilər desə də, deməsə də

daşnaklar Qarabağ iştahı ilə yaşayırlar. Mənim zənnimcə, onlar

mutləq bolşeviklərlə birləşib məhz Qarabağa hucum edəcəklər.

Yorğun və əsəbi Səməd bəy Mehmandarov:

— Məncə, — dedi, — hələlik Şəki və Ərəş alaylarını da burda

salamalıyıq. Polkovnik Seyfulla Qacarın alayını isə Qazağa

gondərin. Ordan da həyəcanlı əbərlər gəlir. Əmir an oyskinin

məlumatına gorə sərhəd kəndi Kəmərliyə və Tatlıya ermənilər

hucuma hazırlaşırlar.

Dostları gedəndən sonra Səməd bəy yata bilmədi. Yuusu ərşə

cəkilmiş nazir oturduğu yerdə eyli fikrə getdi. Gərgin

duşuncələr onu ağır məngənə kimi sıırdı. Gunorta ustu

polkovnik Bəhram bəyin batareyasında olan şən əhvalruhiyyəsindən,

elə bil, onu illər ayırmışdı. Dirsəyini mutəkkəyə

soykədi, goz qapaqlarını yumdu ki, bəlkə, yuuya gedə, mumkun

olmadı. Həyəcandan boynunun damarları, əlləri titrəyirdi. Durub

pəncərənin qabağına gəldi. Aşağılarda, Ərimgəldi təpəsindəki

evlərdə təkəm-seyrək işıqlar yanırdı. Uzaqdan qəfil gullə səsi

eşidildi. İtlər dərhal ağız-ağıza verib huruşdulər. Səməd bəy

pəncərəyə yanaşı durub dədə-baba Mehmandarovlar mulkunə

bamaq istədi. Hec nə gorə bilmədi. Birdən atırladı ki, o tamam

başqa səmtdədir. — Sabah mutləq ora gedəcəm, — deyə,

fikiləşdi. Mutləq, yosa atam Sadıq bəyin, babam qatırcı Muradın

ruhu məndən inciyər. Ya qismət, bir də nə vat gələcəm Şuşaya,

Allah bilir… Fikir-əyal ona aman vermirdi. İllah ki,

bolşeviklərin Azərbaycana soulmaq iddiası. — Dunyanın işinə

ba ki, Bakıda yaşayan rus fəhlələri ozlərini şəhərin mutləq sahibi

kimi aparırlar. Onların hamısına malcişka Əlheydər dil verir.

Cəfər Babayev kimisini Qusara gondərib alayda bolşevik təbliğatı

apartdırır. Kimin fitvası ilə? — Mikoyan kimi daşnakın. Niyə

bolşeviklər bu millətə sərbəst, mustəqil yaşamağı gunah hesab

edir? Qayıdan kimi belələrini həbs elətdirib ciddi rejim altında

salamaq barədə sərəncam verməliyəm. Yoa… Əlheydər kimi

bolşeviklər rus fəhlələrini oyrətməklə, ozumuzun bəzi

nadanlarımızı da başdan cıarır. Bu da fitilə od vurmaq kimi bir

şeydir. Mubarizə aparmalıyıq. Kim gəlir, gəlsin, qabağına silahla

cımalıyıq. Doyuş- məliyik, vəssəlam!

Orta boylu, ağ saclı, ağ saqqalı, səsində və sifətində hərbici

zəhmi olan altmış dord yaşlı general Səməd bəy Mehmandarov

gecənin dan qaranlığında alqının taleyinin fikirləşməkdən

yumağa donmuşdu. Qəzəb və hiddət hissi onu boğurdu.

İki addımlıqdakı Kocərli məhəlləsində oruzlar səs-səsə verdi.

Bikef nazir gozucu stolun ustundəki zəncirli saatına badı.

Gozlərinə inanmadı, pensinesini taıb təəccublə dodaqlarını birbirinə

sıdı. Saat dordə on dəqiqə qalırdı. Canı ağrıyan, narahat

Səməd bəy carpayısına tərəf getdi…

MÜƏLLİFDƏN

Azərbaycanın ziyalı nəsillərindən otuzuncu illərin tuthatutunda

gullələnməkdən, surgun və həbs olunmaqdan qorub ehtiyat edərək

ad və soyadını (ususilə soyadını) dəyişənlər co olub. Elələri də olub

ki, Sovet sərhədləri o qədər də ciddi qorunmayanda ailəsi ilə

Turkiyəyə, İrana pənah aparıblar. Bu olkələrdə də gunu-guzəranı pis

kecəndə avropa olkələrinə - Fransaya, Almaniyaya və ya Amerika

Birləşmiş Ştatlarına kocublər. Bir sozlə, cəlayi-vətən omur surublər.

Qocaları dunyasını dəyişəndən sonra yerində qalan gənclər yad

millətdən evlənib nəsli assimilyasiyaya uğradıblar. Bir sozlə, nəsilnəcabətlərini

itirib avropalaşıblar. Ona gorə də, indiyədək onların

əksəriyyətindən bir əbər cımır.

Aradan uzun illər kecməsinə bamayaraq, mən bu gun də umid

edirəm ki, nə vatsa nufuzlu Borcalı nəsli - Yadigaroğullarından

hansı birisi gec-tez tapılacaq. Dilini, dinini itirmiş də olsa, ana vətəni

Azərbaycana qayıdacaq. Bəlkə də, dədə-babasının vatı ilə apardığı

sənədlə, fotoşəkillərlə bizi sevindirəcək. Dunyadan kocmuş ulularının

sağ ikən onlara danışdığı acılı-şirinli atirələri ilə hərb tariimizə

yeni səhifələr yazacaq və bizi sevindirəcəklər.

Əziz oucu, mən bu umidlə yaşayıram, bu arzu ilə də

yadigaroğulları haqqında atarışlarımı hələ də davam etdirirəm.

Sizə təqdim etdiyim bir nəsilin hərbici oğulları haqqında ocerkdə

illərlə Sankt -Peterburq, Tiflis, Moskva, Bakıda və Borcalıda

apardığım araşdırmaları qələmə almışam. 

 

Şəmistan ƏMİRASLANOĞLU Nəzirli

1920-ci ildə Qarabağ doyuşləri

Redaktor: Mehman SULEYMANOV

polkovnik, tari elmləri doktoru



13 2015. 19 2013



         
Email


email
email @
email !
,
:
, , . , , .

:
...
 Kataloq Valyuta.com