-

Zülmətə açılan QAPI... (ntt. rmn)

Müəllif: Firuz Mustafa



zülmətə çıln

QPI

sni həmin nlrd tanrının göz yşlrı ilə islnmış qurbnlrı qəbul tmədən yrulmuşdu

 

(ntt. rmn)

 

 

MÜƏLLIFDƏN

 

“...QPI...” 1987-88-ci illərdə qələmə lınıb. Mən 80-ci illərin snund həmin əsərin çpı ilə bğlı bir çx nəşriyyt və jurnllr mürciət tsəm də vxtlr bir nəticə hsil lmdı. Hətt, dövrün bir çx qrnlıqlr işıq sln “prstry”sı d öməyə gələ bilmədi. Hlbui qnşu Rusiyd bir çx yzıçının

 

(məs.Pristvin, Bulqv, Rıbv, Pltnv və s.) vxtilə işıq üzü görməyən -

 

“həbs” lunmuş əsərləri xuculr təqdim dildi. Mənim “...QPI...”m isə çılmırdı i, çılmırdı. Indi bizdə “sndıq ədəbiyytı”nın lmdığını iddi tmə bir dəb hlını lıb. Əlbəttə, mən özümü “rprssiy lunnlr”, “dissidentlərə” id tmirəm. mm ft budur i, “...QPI...”dn prçlr ylnız 90-cı illərin rtlrınd yrı-yrı qəzt və jurnllrın səhifələrində görünməyə bşldı. “Qlın” jurnllrdn biri isə nun “rəndələnmiş” vrintını 90-cı illərin snlrınd çp tdi. Mən şdm i, rtıq “Zülmətə çıln QPI sni həmin nlrd tanrının göz yşlrı ilə islnmış qurbnlrı qəbul tmədən yrulmuşdu” dlı (dı uzun ls d, həcmcə yığcm ln) əsər, nəhyət, uzun illərdən snr xuculr bütöv hld təqdim dilir.

 

 Günəşli günlərdə - əlvrişli hv şəritində prdqlnıb ləçə çn, ətrf xş ryihə sçn çiçələr, təbiətin bz-bulnıq, qrlı-şxtlı çğlrınd srlıb-slur, budlşır, öz ətrini itirir, nəhyət, məhv lur. Insnlr d çiçələr imidir: nlr d qyğısız nlrd, firvn günlərdə şən, mhribn lur, ğır situsiyy, çətin mühitə düşəndə qəddrlşır, mnsız bir vrlığ çvrilirlər.

 

PROLOQ. ...xalq arasnda “Mədən” adlandırılan yer, sısqa çayın köhnə ytğı, lp bu sn illərdə bz şinlli dmlrın nəzrətinə çmişdi və nəzrətə götürüldüdən snr sısq çyın suyu birdəfəli qurumuşdu. Vxtilə lmn mühəndislərinin yrli dmlrın öməyi ilə mis, dəmir, qızıl çıxrtdığı “Mədən”, dyilənə görə, indi qəbiristnlığ çvrilmişdi. “Dyilənə görə” dyiri n görə i, bu yrin bşın nə gəldiyini əslində bir düz-əməlli bilən şəxs yx idi. Bilənlər vrdıs d susurdu. mm rbir, ələlxüsus gcələr, “Mədən” dlnn həmin yrdən bğuq güllə səsləri və bğuq iniltilər şidilirdi. dyilənə görə (ynə də “dyilənə görə”!), rd dmlrı güllələyir, lə qurumuş çyın ytğındca-vaxtilə qızıl cıxarılmış quyularda bsdırırdılr. dmlr bu brədə xısın-xısın, qrx-qrx, hürə-hürə dnışır, hətt “Mədən” tərəfə diqqətlə bxmğ blə cürət tmirdilər. Mərəzdən “Mədən”əcən ln məsfə təxminən bş yüz ilmtr lrdı. Indi qurumuş sısq çyın əvəzinə qn sli xırdı.

 

 BŞLNĞIC. RIETT. ...və... ...bu, nun həmin gcə güllələyəcəyi dördüncü - bu gün üçün isə ölümü nəzərdə tutulmuş snuncu dm lcqdı. Bir zdn qlın plıd txtdn hzırlnmış qpı ğır-ğır çılcq, ii nəfər silhlı şiçinin qbğın düşüb büdrəyə-büdrəyə ndr çıxn dm əvvəlcə diqqətlə, yzıq-yzıq, snr üt, ifdəsiz nəzərlərlə nun üzünə bxcq, bir müddət yrində bitib qlcq,daha snr syuq lülənin zəhmini ürəyində duyub ğır ddımlrl həyətə yönələcə, həyətdən üçəyə buruln dr dqqz həmin dmı gcənin zülmətinə, rdn d sn mənzilə - ölümə dğru prcqdı... , əmin idi i, indi içəridə srğu-sul tutuln dm byır çıxnd mütləq büdrəyəcə, snr d mütləq nun üzünə yzıq-yzıq bxcqdı... Çüni indiyəcən , burd işlədiyi ylr ərzində , içəridə - ğır plıd qpı rxsınd- dindirilən dmlrın hmısının qpıdn yni ddımlrl, yni yrişlə çıxdığının dəfələrlə şhidi lmuşdu və bir şyi dəqiq bilirdi i, bu vxt hətt, nlrın-qapıdan çıxanların - üzlərinin ifdəsi də yni lur. ,bunu d yxşı bilirdi i, bu qpıy qədəm qyncn dmlrın sir-sifətləri bir z bşq cür lurdu; yrı vxtlar nlrın yrişini-duruşunu snlıql bir-birindən fərqləndirmə mümündü;adətən, dmlr iri, y xırd ddımlrl içəri çir, üz-gözlərindən cürbəcür ifdələr xunurdu - qrxu, təəccüb, hyrət... lap elə təbəssümlü sifətlərə də təsdüf lunurdu - mm ğır plıd qpının üzlərinə çıldığı ndn nlrın sifətində xunn əvvəli ifdələrdən əsər-əlmət qlmırdı. , bun qəti əmindi. Əvvəllər qrxu, təəccüb, hyrət... hətt, hərdən təbəssüm syrışn üz-gözlərdə snrlr bşq ifdə xunurdu. Əslində, bun ifdə dmə düzgün dyildi, çüni bu, nə isə ifdəsizli, dnuqluq, ütlü... imi bir şyə, hə, bir də yzıqlığ bənzəyərdi... Üzünə ğır plıd qpı açılan dmlrın sifətində, ilk vaxtlar bir işrtı d lrdı i, bu, nədənsə n pyız Günəşinin öləziyən şülrını xtırldrdı... mm üzünə ğır plıd qpı çıln dm tzlilə hər şyin bş çtdığını dər tdiyi üçün sifətindən Günəşin öləziyən şüası-son ümid işartısı çəkilər və həmin adam artıq ümidi yddn çıxrıb ylnız əməli, lbüd ln bir məsələ brədə düşünərdi: bu, ğrı məsələsi idi, cn ğrısı məsələsiydi... Ölümdən hç yn qç bilməyəcə dm pusquda duran ölümün n hnsı cinhdn həmlə dəcəyi brədə götür-qy dərdi. Ölümün hnsı səmtdən hücum dəcəyi isə məhz ndn sılı idi və , indi plıd qpının bəri üzündəi içi tqd içi ətilin üstündə əyləşib bu gcə öldürəcəyi dördüncü - bu gcə üçün ölümü nəzərdə tutulmuş snuncu- dmın ylunu səbrsizlilə gözləyirdi. Gözləyirdi n görə yx i, , dm öldürməyin xüsusi həvəslisi, zrşi idi; yx,qətiyyən belə deyildi; sadəcə lrq öldürəcəyi dördüncü dmdn snr nun iş günü bir növ bş çtırdı. Bundn snr - yəni həmin günü növbəti tpşırığı vicdnl, mli-ədəblə yrinə ytirəndən snr - O, prıb silhını öz rəisinə təhvil vrəcə, və gdəcə, əl-üzünü yuyub rvdının ynın uzncq, uşqlrının mışıltısın qulq s-s ürəyində əlmyi-şəhdətini xuycq, səsəəli bir yuxuy gdəcədi...

 

mm indi həmin vxt - iş gününün sn çtmsın hələ xyli qlırdı...

 

Bir zdn plıd qpı çılıb təzədən örtüləcəkdi. Snr yrım st yxın bir müddət çəcə, qəsəbənin bşındn bğuq təş səsi şidiləcə, hrds itlər hürüşəcə, işığı gələn syrə vlərin qpı-pəncərələrinə zülmət təpiləcə, hər ynd hənir əsiləcə, ylnız qəsəbəni ii yrə şqqlyıb bölən çyın şırıltısı şidiləcədi. Çyın şırıltısınd nəsə müdhiş bir şy gizlənəcədi; bu müdhiş şy nə idi, , bunu uzun müddət özü üçün ydınlşdırmğ çlışcq, mm nə illh tsə də, bir nəticə çıxr bilməyəcə, bu müdhiş şydən çəinə-çəinə ynə günü-günə stıb hər gcə sbh görəcəyi işlər brədə düşünərə ötüb keçən zülmət gcəni gələn səhərə əlmyi-şəhədtələ clycqdı...

 

Sbh ynə plıd qpı üç-dörd dəfə çılıb-örtüləcə, ifdəsiz üzlərdə işıldyn dnuq gözlər nun üzünə diiləcə, içəridən çıxn növbəti dm sllqxny gdən qyun imi nun qbğın düşüb ylunu gözləyən əcələ - özünün dst-dğm ölümünə srı gdəcədi. Həmin dm bşq dm lcqdı, ncə i, dünəni dm sırğgünü dm dyildi; ləcə də sbhı dm bu günü dm lmycqdı...

 

lə bil i, nə ölümə gedən dmlrın snu vrdı, nə dmlrı udn gcələrin, nə də gcələri səsəndirən bğuq təş səslərinin.Elə nun səsəəli yuxulrının d bir snu görünmürdü...

 

Burd işlədiyi vxtın hsbını itirmişdi. mm işə bşldığı günü, həmin günün rəngini, qxusunu, həmin o günəşli günü çrmıx çəən zülmət gcəni, gcənin qrxusunu, qrxunun ğrı-cısını yxşı xtırlyırdı.

 

Üç illi təhsili vrdı nun; əmisinin ynınd xumuşdu, yzı-pzudn bşı çıxırdı, dinc dmdı, əvvəllər rgüzrlıq dib iləsini dlndırırdı. t-nsını uşqlıqdn itirmişdi. rtıq ərə gdib ülfət yiyəsi lmuş bcısını, özündən böyü qrdşını əmisi sxlyıb böyütmüşdü. Qrdşı həim idi, təhsilini xricdə -

 

lmniynın mərəzi şəhərlərindən birində lmışdı... Hə, əvvəllər, yəni bir iyirmi-tuz il qbq nlrın yşdığı yrdən zcıq rlıd - “Mədən” dyilən yrdə qızıl çıxrılırdı. Həmin qızılı çıxrn fəhlə və mühəndislərin hmısının böyüyü yşlı, nəhəng vücudlu bir lmn idi. Vxtilə ibtidi təhsil lıb məmur ynınd xidmət göstərən əmisi lmn mühəndislərinin bir nçəsi ilə tnış lmuşdu; hətt, nlrdn Hns dlı birisi tz-tz nlr gəlir, Onun əmisindən yrli əhlinin dilini, yzı-pzusunu, dətini öyrənməyə çlışırdı - bu, rıq, cəld, üzü çil-çil işgüzr bir lmndı. Hns d öz növbəsində borclu qalmırdı:nun böyü qrdşın lmn dilini öyrədir, bş vxtlrınd n dərs dyirdi. Hns hərdən tüfəng götürüb qrdşlrl v gtməyi də xşlyrdı... Snr Hans və əmisi nun böyü qrdşını hnsıs bir lmn şəhərinə xumğ göndərdilər. Böyü qrdş rdn ltı il ötəndən snr gəldi; xuyub həim lmuşdu, xsiyyəti ciddiləşmişdi... vx , qrdşın, nun yxsı nişnlı qəribə gyiminə, ədsın, oturuş-duruşun qibtə dirdi... d təhsilini Hnsın vətənində dvm tdirmə istəyirdi, mm əmisi bun rzı lmdı - bəhnəsi də bu ldu i, lmnlr tzlilə burdn çıxıb gdəcələr. Dğrudn d vxt r qrışmğ bşldı, mədəndə işləyən lmn mühəndisləri yvş-yvş əilməyə bşldılr. Mədəni snuncu tər dən Hns ldu; yrılnd Hns – üzünü kəpək kimi çillər bsmış lmn- nun əmisi və qrdşı ilə qucqlşdı. Hnsın gözləri yşrmışdı, əmisi dluxsunmuşdu, böyü qrdşı hıçqırırdı... nuns bu çilli Hnsdn qədər də xşu gəlmirdi, çüni Hns Onu xumğ göndərməmiş, Onunl məşğul lmmışdı...

 

Əvvəlcə mirzəlilə məşğul ldu; əmisindən öyrəndiyi yzı-pzu rın gəlirdi. Qrdşı qədər svdlı lms d xuyub- yzmğı bcrırdı. Snr, uzun müddət qəssb işlədi. Öz pşəsindən xşu gəlirdi: gözucu bxıb istənilən hyvnın - istər qyun lsun, istərsə də inə, - çəisini uzqdn dəqiq dyirdi. iləsini pis dlndırmırdı. Yzı-pzudn bşı çıxdığı üçün qnum-qnşunun d işinə yryırdı - iminin mətubunu yzır, iminin uşğın əlifb öyrədirdi... Hlllıq svən dmdı, öz lıcılrını nə çəidə, nə də qiymətdə lddırdı. Düşəndə uzun müddət üçün nisyə ml d vrirdi. sıb-usub əl tutmğı özünə brc bilirdi O.

 

 XR. - Tq-tq-tq-trq!..

 

Snr güllə səsləri bğuldu, ütləşdi: - Pıf-f-f...

 

Snr ətrf süut çödü.

 

Dh snr ilbizlər xumğ bşldı. Yr üzü göy üzündən nəm çəmişdi.

Ilbizlərsə səs-səs vrib öz nəğmələrini xuyurdulr.

 

 

RÇITTIV. Düny bin lndn Yr üzü cnlılrl - böcələrlə, quşlrl, hyvnlrl, dmlrl dlub-bşlırdı. dmlr dğuln gündən ölümdən qçır, mm özləri də bilmədən ölümə dğru tələsirlər. Ömrün, həytın mənsı nədir? Əgər ömrün ölüm dlı sn ünvnı vrs - nd bu qədər əzb-əziyyətə htiyc vrmı?

 

Qərinələrdən, əsrlərdən bəri əzəli və snu görünməyən yllrl ddımly-ddımly, sürünə-sürünə, imələyə-imələyə irəliləyən dmlrın tlyi çx zmn tüdən sılı lur. dmlr özləri hqd, düny hqd, ölüm hqd düşünür,amma özlərindən, dünydn, ölümdən yx qurtrıb qç bilmirlər.

 

...Mərdn Xlıq ğlu nə illh ləyirdisə özündən qçıb yx qurtr bilmirdi.

 

Bşinci y idi i, v-şiyindən didərgin düşmüşdü. Içini qurd imi gəmirən sullr nu rht burxmırdı: gri qyıdım, yxs yx? Görəsən, məni öldürəcələrmi? xı, günhım nədir, nəyə görə cəzlndırılmlıym?..

 

imsəsiz yurd yrində gizləndiyi yrdən - öhnə dxmdn bütün ətrf vuc içi imi pydın görsənirdi. Bu tərəflərdə gözə ins-cins dəymirdi...

 

rtıq hvlr syumğ bşlmışdı. Gcələr trpq döşəməyə tdığı yrğn-döşəyi əvəz dən cır-cındır nəm çəirdi. Sn vxtlr sinəsinin quruduğunu, dizlərinin sızılddığını, qllrının hydən düşdüyünü ydınc hiss dirdi. nu d hiss dirdi i, ölümü ilə özü rsındı məsfə tmmilə qıslıb - bu məsfə bş-üç qrış ly-lmy; mm kişi nu qrşılyn ölümün hnsı şəritdə icr luncğını müəyyənləşdirə bilmirdi.

 

, həbsxndn qçmışdı. Həbsxn dyəndə i, r əvvəllər həbsxn dyildi, mm nu tutub ry slmışdılr; özü də təcə nu yx, dörd nəfər bşq dmı d; cəmi bş nəfər idilər. Həbs lunduqlrı yrdə bir vxt müqəddəs yinlər icr lunr, du xunr, nmz qılınr, ölənlərin ruhu xş sözlərlə xtırlnrdı. mm indi müqəddəs yrin əzəlki “vəzifəsini” dəyişmişdilər ... Tiilinin divrlrını ləələr örtmüşdü, içərinin hvsı bğuq idi, əsin, əsif, ürəbulndırn qxu dmın gözünü yşrdırdı. Burd nə isə iyrənc bir qxu - qn, sidi, nəcis... iyi bir-birinə qrışıb məhbuslrın ciyərinə hpur, nlrın nəfəs lmsını çətinləşdirirdi. Vxtilə müqəddəs hesab olunan bu yer indi nlrın həm ytğı, həm mətbəxi, həm də yqylu idi.

 

Mərdn Xlıq ğlu öz günhını, həbs lunmğının səbəbini hələ düz-əməlli bş düşmürdü. mm dindirənlərin il söz-söhbətindən blə nlşıldı i, nu xüsusi təhlüəli cinyətr hsb dirlər: yts yuxusun blə girməyəcə ittihmlr irəli sürmüşdülər...

 

 

BIRINCI GÖRÜŞ (DINDIRMƏ). - dınız, tnızın dı, fmiliynız...

 

...- Yşınız, sənətiniz, ünvnınız?..

...- Özünüzü cinyətr hsb dirsinizmi?

 

, il sullr təminlə cvb vrsə də, “cinyətr” sözünü şidəndə nəfəsi drıldı, qulqlrı güyüldədi və özünü sxly bilməyib hiddətlə sul vrənin üstünə qbrdı:

 

-   Qətiyyən!.. Mən cinyətr dyiləm!

-   Bizim əlimizdə ln sübutlr təsdiq dir i, siz dövlətimizin əssını srsıdn cinyətlər tmisiz...

-    Əvvəl, mən iyirmi ildir i, bu dövlətə sədqətlə qulluq dirəm. Iincisi də bu, ncə dövlətdir i, nun əssını bir nəfər srsıtsın?

-   Suldn yyınmyın. lə isə dyin görüm: bəs əvvəli dövlətə ncə, n d yni sədqətlə qulluq göstərmisiz?

-   Bəli... Qulluq göstərməyib nə tməliydim i?..

-    Sizdən sullr dəqiq, ydın cvb vrmə tələb lunur... Dövlətimizə qrşı fəliyyət göstərən təşiltd nə vxtdn çlışırsız?

-   Mən blə bir təşilt tnımırm... Blə bir təşiltın üzvü lmmışm...

-   Həmin təşiltın hnsı üzvlərini tnıyırsız?..

-    Blə bir təşiltın mövcudluğundn xəbərim yxdurs, nun üzvlərini ncə tnıy bilərəm?..

 

..., məhbuslrın ynın qyıtdıqdn snr uzun müddət özünə gələ bilmədi. Qəzəbdən əlləri əsir, ddqlrı səyriyirdi. lə bil içində tnql çtmışdılr və bu tnqlın tüstüsü burul-burul nun təpəsindən üzüyuxrı çıxırdı. “xı, mən nə günhın shibiyəm, imə pisliyim dəyib? Sırvi müəllim işləmişəm, uşqlr dərs dmişəm, yzıb-xumq öyrətmişəm...”

 

Həmin xşm məhbuslr vrilən bir tiə çörə və bir qb sudn imtin tdi.

Gözətçi çörəyi və suyu dinməzcə gri qytrdı.

 

 

RIZO. - Bur llhın müqəddəs vidir. lm və təhsilin ilin tədris dildiyi yrdir bu yr. n görə də mən içəri dxil lnd bşmqlrımı çıxrıb il əvvəl qpıd slvt çvirdim. Indi bxıb görürəm i, burd –bu müqəddəs hər şeyi alt-üst ediblər. Mhrbı vurub dğıdıblr. Mhrb bilirsiz nədir? əbənin istiqmətini göstərən hücrə. Minbər də ndn bşdibtər gündədir. Minbər nədir? Mübəlliğin əyləşdiyi ursü. Pyğəmbər də, mrc tməzdən əvvəl, müqəddəs bir yrə prılmışdı və həmin yrin hrd yrləşdiyini llhdn bşq hç əs bilmirdi. Həmin yrdə indi əl-Məscid əl-Qəs uclmqddır. Hə, sözüm nddır i, müqəddəs yrə qədəm qyn dm gərə müqəddəs hisslərlə yşsın. Gərə blə dmın ürəyi in-üdurətdən uzq lsun. dmlrın qnını töən hər bir lənətullh bir vxt özünün düzəltdiyi qn gölündə bğulub məhv lmlıdır. Bun əmin l bilərsiz. Innmırsız? Bəy ğnın ddiləri həmişə gör lub. Yşyrsız-görərsiz. Ölərsiz-görərlər. Müqəddəs yrdən ölümə gtmə hər dm qismət lmur. Ölümə gdəndə də bşınızı di tutun, rstınız çıxn il dm - hətt , sizin qtiliniz də ls, slm vrin. Əgər bu cür hərəət tmiş lsnız, hç vxt drılıb drıxmyın, hər şy yxşı lcq.

 

 

IINCI GÖRÜŞ (DINDIRMƏ). - dınız, tnızın dı, fmiliynız...

(Sullrın əsəriyyəti təzədən tərr lundu).

 

- Siz öz müəllimlik fəliyyətinizdə öhnə quruluşu təbliğ tmiş, bizim yni cəmiyyətimizin niliyyətlərinə qrşı çıq çıxışlr tmisiz...

 -   Hç vxt...

-   Siz dərsləri öhnə əlifb ilə tədris tmişsiniz...

 -   Bəli... Çüni yni əlifbnı hələ özüm də düz-əməlli əxz də bilməmişəm...

-   Siz dini təbliğt prmısız...

-   Qətiyyən...

-   Siz llh innırsızmı?..

-   Blə də... Dğrusu, dməyə çətinli çəirəm...

-   ləsə, siz nə cür tist təbliğt pr bilərsiz?..

-   Mənim llhl işim yxdur...

-   Siz cəmiyyətimizdə dh çx ölgəli, qrnlıq cəhətlər xtrırsız...

-  Mən ğlım yrləşməyən şyləri tənqid tmişəm. Xşum gəlməyən işləri hmının ynınd bəyn tmişəm...

-  Bu cür hərəətlərinizlə siz bizim himiyyəti xlqın gözündən slmğ çlışmısız. Dövlətimizi ələ slmğ təşəbbüs göstərmisiz...

-   Qətiyyən!.. Hç vxt...

 

 

BIRINCI MƏTUB . “Əziz llər tsı. Bizim böyü rəhbərimiz!

 

Hər şydən əvvəl, izn vrin, bizə göstərdiyiniz böyü qyğı üçün Sizə, Sizin şəxsinizdə bizim bütün rəhbərlərimizə, höumətimizə öz dərin minnətdrlığımı bildirim.

 

Mən iməm? Hç im! di bir vətəndş. Ömrüm byu Sizə, Sizin idllrınız sədqətli bir qul lmuşm, mənim bu dünydn bir nrzılığım, umcğım yxdur. Mən quruluşumuzdn, nun qyd-qnunlrındn xirtdəyəcən rzıym. , şəxsən mənə hər bir şy vrib. Trpq vrib, xşbəxtli vrib, gözəl ilə vrib, üç uşq bəxş dib. Mən də dövlətimiz üçün əlimdən gələni əsirgəməmişəm. Ömrüm byu nun düşmənlərinə qrşı mnsız lmuşm. Mən öz imnım dxilində çlışmışm i, Sizin qüdrətinizə bş əyməyənlərin bşını üzüm, Sizin bizə vrdiyiniz xş növrğı görməyənlərin gözünü çıxrım, Sizin dınızı şitmə istəməyənlərin qulğını əsim. Indiyəcən mən bu yld çx əzb-əziyyətlərə tb gətirməli lmuşm. Mən bu günə qədər əlli nəfərdən çx xlq düşmənini güllələtmiş, n bşdən rtıq iləni bütövlüdə sürgünə göndərmiş, ii gizli təşiltın fəliyyətini çıb ifş tmiş, nə qədər qçq-quldur divn tutmuşm. mm indi özümə də məlum lmyn səbəblərə görə məni həbs diblər. Guy hnsı gizli təşiltıns üzvü lmuşm. Guy dinə,əsrəğfürullah, Allh innmışm. Bu, öündən səhvdir. xı, mən yni himiyyətə sədqətlə xidmət göstərmişəm. Mənə vrilən bütün tpşırıqlr lyiqincə əməl tmiş, bütün şürulu həytımı xlqımızın xşbəxtliyinə həsr tmişəm. Indi mənim özümü cinyətr imi tutublr. Təqsirim nədir? Əlbəttə, mən ömrümü həsr tdiyim şnlı idllr ylund hər cür əzb-əziyyətə dözməyə hzırm. mm nd içirəm i, günhım yxdur.

 

Burd - höumətimizin hörmətli həbsxnsınd vəziyyətim lp yxşıdır. Qldığımız tq iri və işıqlıdır. mm nədənsə, üzr istəyirəm, yqylu timəyi unudublr... Vxtilə bur dindarların ziyrətgh yeri lub. Bələ də nd hç yqylun htiyc yx idi. mm indi bur dövlət idrəsi lduğun görə yqylun böyü htiyc hiss lunur. Nçə gündür i, lə qldığımız yrin bir üncünə  pəşv  gdiri...  Bu  idrənin  girəcəyinə  Sizin  böyü,  gözəl  şəlinizi ypışdırıblr. mm şəlin bir ucu qrlıb. Məncə rnı bizim cəmiyyətimizə, Sizə qr ynələ bxnlr qəsdən qrltmışlr. Mən nlrın cəzlndırılmsını tələb dirəm...

Bizə burd çx yxşı qyğı göstərirlər. Nçə gündür i, istintq gdir. Istintqı prn yldş çx humnist, gözəl ,mədəni, ziylı, işıqlı... bir dmdır. mm istintqdn snr hərdənbir bizimlə zrft dirlər - özü də əl-qll... Bu gün təsdüfən məni srğu-sul tutmuşdulr, düzü bir z budtəhər zrft lədilər...

 

ltı dişim düşdü, qbırğlrım əzildi... Üzümə su töüb yıltdılr... Yx, yx! Mən bizim qnunlrdn şiyət və nrzılıq də bilmərəm. Nə tməli, bəzən bu cür şit zrftlrın ğrısını çəməli luruq.

 

Mən cəmiyyətimizə, dövlətimizə həmişə cn-bşl qulluq tmişəm, bundn snr d nun hər əmrinə xidmət göstərməyə hzırm... Özümü siysi cəhətdən hzırlıqlı, mənəvi cəhətdən mil, əqli cəhətdən yüsə, fizii cəhətdən möhəm hiss dirəm. Bunu məni tnıynlr d təsdiq də bilərlər. Öz üzərimdə mütəmdə lrq çlışırm. Mənim siysi ytinliyimin təmilləşdirilməsi üçün burd d əlqədr yldşlr əllərindən gələni əsirgəmirlər.

 

Məni təsdüfən, hqsız yrə həbs diblər. Xhiş dirəm i, qızıldn qiymətli vxtınızın bir-ii dəqiqəsini yırıb mənim mətubumu xuysız, mənim zd dilməyim brədə xüsusi fərmn vrəsiniz... Mən Sizi əmin dirəm i, həbsxndn çıxndn snr ynə bütün həytımı Sizin idllrınızın təbliğinə həsr dəcə, Sizin düşmənlərinizə qrşı dh mnsız lcq, nlrın ülünü göyə svurcğm.

 

Mənim bu mətubumu Mərdn Xlıq ğlu qələmə lır. d mənimlə birlidədir. d Sizdən, Sizin ədlətli siysətinizdən rzıdır. Ömrü byu mirzəli, müəllimli tmiş Mərdn Xlıq ğlunun d günhı yxdur. Yx, əgər səhvi lubs, nu gələcədə islh dər. Mənimsə qətiyyən səhvim lmyıb.

 

Söz vrirəm i, ömrümün qln hissəsini də Sizə sədqətlə xidmət göstərəcəm. Mənim dımı çx nhq yrə llhqulu qyublr. Mən llh innmırm. Mən ylnız Sizin qulunuzm. Mən rəhbər quluym.

 

Hörmətlə: llhqulu”.

 

 

RÇITTIV. ...Həmin xşm Mərdan Xalıq oğlunun məhbus yldşlrındn biri gri qyıtmdı .Snr zırpı gözətçi imisə sürüyə-sürüyə gətirib qpıdn içəri itələdi. Mərdn Xlıq ğlu nu tnıdı: bu, vxtilə Ədilin ynınd gəzib-dlnn qnun dmlrındn biriydi - gərə i, llhquluydu dı.Onu hər gün buradan sürüyə-sürüyə aparıb, elə həmin qaydada da geri qaytarır,çuval kimi bir küncə atırdılar.

 

Ddiyinə görə, öz təqsirindən özünün xəbəri yxdu: həmişə buyruq qulu lmuş, yuxrılrın əmrini yrinə ytirmişdi... rvd imi ğlyıb göz yşı töürdü. llhqulunun ddğı prçlnmış, dişləri töülmüş, üst-bşı şilimlənmiş, sifəti qpqr lmuşdu... Özünün də yuxrılr dməyə sözü vrdı.Dildən iti idi. mm əli qələm tutmurdu, n görə də xhiş tdi i, əgər mümün ls nun dmə istədilərini qələmə lsınlr. Mərdn Xlıq ğlu bu üfunətli tğın bir üncünə çəilib sir-sifəti əzilib ybəcər hl düşmüş llhqulunun ddilərini dinləməyə başladı.. Sən dmə işinin dərdi və ricsı çx uzunmuş...

 

Həmin gcə qəsəbənin bşındn bğuq təş səsləri şidildi. Mərdn Xlıq ğlu tıln güllə səslərinə disinib qulqlrını şələdi - dyəsən, qurğuşun prçlrı ətə dəyirdi. Kişinin bədənini syuq tər bsdı. Dizləri əsməyə bşldı...

 

Məhbuslardan birinin adı slndı. Cvn dmdı. O qədər döyülüb incidilmişdi i, sn günlər qn qusurdu. yğının birini çəirdi... Məhbuslrdn ən yşlısı bütün bu ərzidə tnınmış hörmətli işiydi; özü də şyxdi; xlq rsınd Bəy ğ imi tnınırdı. Din təbliğtçısı imi məhum lunmuşdu. Nədənsə gözətçilər n əl qldırmırdılr - y qrxub çəinir, y d hörmət dirdilər... işinin ğ, pırpız qşlrı, uzun sqqlı vrdı. Qəribə brmqlrı vrdı Bəy ğnın: ili imi ğ, zərif, uzun. Lp qız brmqlrın bənzəyirdi. Mərdn Xlıq ğlu ilə əvvəllər yxındn tnış lms d indi nlr çx tz dil tpdılr... Bəy ğ zrftcıl dm imiş. Şyxin nibinliyi, şuxluğu n d siryət tdi. Şyx dyirdi i, ölümdən qrxmq lzım dyil; xüsusən, bu yşd (şyx özünü nəzərdə tuturdu). Bəy ğy görə hç ölümdən qçmğ d lüzum yxdur:çünki o-yəni ölüm , öz vədəsində gəlib göndərildiyi ünvnı snlıql tpır. Şyx ölümü ləzzətli bir yuxu imi,qəzavü-qədərin istəvi kimi, hətta , az qala tanrının xoş bir ərməğanı kimi gözləyirdi; , dyirdi i, düny pislilə yxşılığın, xyirlə şərin əbədi vuruşudur; bu vuruş lms guy düny dğılrmış; n görə də şərin qıs qələbəsini təbii şy imi qəbul tmə lzımmış; xı, xyirin əbədi yşmsı üçün Hərdənbir şərə də qələbə gərədir; çüni yr üzündə şər lms xyirin də mövcudluğu bilinməz və bləlilə, düny tmm məhv lrmış...

 

Mərdn Xlıq ğlu şyxin ddilərini hörmətlə, diqqətlə dinləyirdi...

 

...və həmin gcə , bu üfunət yuvsındn qçmğı qərr ldı. Lin gözətçi yıq-syıq idi və lə bil nəyisə duymuşdu. nuns turub gözləməyə hövsələsi çtmırdı. Qərrı qəti idi; y qçmlı, y d ölməli idi. nsuz d ölüm burnunun ucund idi. Bircə qlırdı təkcə qçmğa; ...qəfildən silhlı dmın üstünə hücum dib nu bğmğ bşldı. Əvvəlcə öldürmə firi yxdu; mm qllrı rsınd prpılyn dmın güclü müqvimət göstərdiyini görüb vr gücünü tpldı: lə bil əl-qlun güc gəldi... Gözətçi yağsız rb təəri imi xırıldyıb susdu. Gcənin qrnlığınd nun bərəlmiş gözləri prılddı. llhqulu qrxudn qışqırıb inildədi, lə bil i, nun özünü bğurdulr... Mərdn Xalıq oğlu cnsız cəsədi yerə burxıb bir müddət çşqın hld ətrf - yldşlrının üzünə tmş lədi.

 

sln sürünə-sürünə, yqlrını rdıyc çəə-çəə tğın qrnlıq üncünə çəildi...

 

Bəy ğ tz-tələsi Mərdan Xalıq oğluna xyir-du vrdi:övladım, dm öldürüb günh btsn d, tnrı yəqin ki,təqsirindən çər,çünki şərin birini yr üzündən zltmısn, rəzilin-yzidin birinə cəz vrmisən, mərhüm qiymət günü təzədən dirilsə öz günhını dər dəcə.

 

mm n lə gəldi i, gözətçi sğdı, ölüb-ölməyib; nun qpı ğzın düşmüş cəsədi iri, boz bir ötüyə xşyırdı. Mərdn Xlıq ğlu duruxdu, tərəddüd tdi. Disindi. mm gözləməyə, götür-qy tməyə vxt yxdu.

 

Gözətçinin tüfəngini götürüb bər-bər qltuğun sıxdı, gcənin dərinliyinə çəildi. Snrlr bğduğu dmın bərəlmiş gözləri gözünün qbğın tz-tz gəlirdi...

Uzqd, lp uzqlrd ilbizlər xuyurdu.

 

, səhərə yxın ynə təş səsləri şitdi. Y ynə güllələnənlər vrdı, y d i, nu xtrırdılr...

 

VTIN. Bir zdn plıd qpı müdhiş bir cırıltı ilə rlncq, içəridən çıxn silhlı gözətçilər güllələnməyə məhum lunmuş dmı n təhvil vrəcə, isə güllələnməyə məhum lunmuş dmı cidnın qbğın qtıb byır çıxrcq, bu vxt byırdı gözətçi məntəqəsində zəif işığı bir tğ bəs tməyən öhnə çırğın qənşərində turub mürgüləşən üç gözətçidən iisi cəld byır çıxcq, nlrdn biri öhnə çırğın ynın qyulmuş təzə fnrı və dəmir bli götürüb fnrı çxmql lışdırcq, birisi gözətçi isə ylnız tüfəngini qpıb məhbusu qrşılmğ çıxcq, snr içəridəi üçüncü gözətçi nlrı-Onu,Onun gözətçi-köməkçi həmkarlarını və güllələnməyə məhkum olan kəsi drvznın ğzıncn ötürəcə, qpını çaraq nlrı yl slıb gri qyıdcq, nlrs nli qəsəbə ylun çıxıb mşənin ətəyinə – “Mədən” dyilən yrə dğru tələsəcə, ynə qbqd gdəcə, dlıyc əli təzə fnrlı və tüfəngli gözətçi, nun d rdıyc əlində ylnız tüfəng ln gözətçi tövşüyə-tövşüyə irəliləyəcə, nlr bu qıs və uzun ylu (bxır, imə nə cür?) sncn qət dib, nəhyət, yq sxlycq, əli fnrlı gözətçi təzə fnrın işığını qbqd gdən - ölümə məhum lunmuş dmın üstünə slcq, isə tüfəngi üzünə qldırmzdn əvvəl ölümə məhum lunmuş dmı bşdn-yğcan süzəcə, nişn lmq üçün münsib nöqtə xtrcq, bu nöqtəni tpndn snr lüləni byqdn gözltı lədiyi səmtə dğru hərləyib ddğının ltınd nəsə mızıldnrq (öz əlmyi-şəhdətini dyərə) əmli-səliqə ilə n vrilən tpşırığı icr dib qurtrcq, snr öz gözətçi dstlrı ilə həmin ylu qyıdıb silhı öz rəisinə təhvil vrəcə, və gdəcə, əl-üzünü yuyub rvdının örtüsünə girəcə, uşqlrının mışıltısın qulq s-s, ürəyində əlmyi-şəhdətini xuy-xuy yuxuy gdəcədi...

 

, güllələdiyi dmlrın syını çxdn yddn çıxrmışdı. Əvvəllər syrdı: bir, ii, üç, n, əlli... Dyəsən, yüzü çəndən snr hsbı unutdu. , işə gələndən bir z əvvələcən dmlrı dəstə-dəstə, sllqxndı qyun sürüsü imi qırıb çtır - güllələyirmişlər. nd təş də sürəli lurdu. mm bu qnun snr nədənsə ləğv lundu. imi dyirdi i, bəs sürəli təş qəsəbə sinlərinin rhtlığını pzur, imi də blə mülhizə yürüdürdü i, guy dmlrın syı çx lnd nlrı dəfn tmə çətinli törədir, trpğ yxşı bsdırılmmış myitləri-cəsədləri lə rtəsi gün shibsiz itlər şib üzə çıxrır, yırtıb-dğıdır, iç-içltını prçlyıb çölə-byır səpələyirdi... “Mədən” dlnn yrdə gəmirilmiş dm əllələrinə, ql-qıçlrın tz-tz təsdüf lunurdu. rlrın əsif, ürəbulndırn qxusunu bəzən mh bu tərəflərə də vurub gətirirdi...

 

İl dəfə güllələdiyi dmın sir-sifəti nun yxşı ydındydı. Nədənsə snrlr qrşılşdığı dmlrın çxunun sifətini ydın xtırly bilmirdi... Hə, nd il günlər idi i, bu vəzifəyə irəli çəilmişdi, n təzə pltr, ppq, çəmə vrilmişdi. Tüfəngi də təptəzə idi ; nu ət ötüyünün rxsındn götürüb təzə vəzifəyə irəli çəən, siysi dünygörüşü, lmi dirəsi, təhsili, ğzıbütövlüyü... xülsə, çx şyi ilə mrqlnn nçlni Ədilv vxt öz ilin məsləhətlərini də vrmiş, gələcə işlərində böyü uğurlr rzu dib təzə vəzifənin cilvunu məmnuniyyətlə n tpşırmışdı...

 

Hə, nd qış idi. Byırd szqdı; sni ğclrın vıyıldyn, dmın cnın vhimə sln səsləri də dnub buz bğlmışdı... , lə həmin içi tqdı ətilin üstə çöüb diqqətlə qulq əsilərə, ğır plıd qpının biri üzündən gələn söhbəti dinləmə istəyirdi. mm içəridən söhbət-zd şidilmirdi. rbir inilti və guppultu səsləri gəlirdi. lə bil imisə döyürdülər. lə bil imsə hıçqırır, imdd diləyirdi.

 

Snr səslər şidilməz ldu. Snr su şırıltısı şidildi.

 

Dh snr zrl şidilən yq tppıltısı... və nəhyət, ğır plıd qpı müdhiş bir cırıltı ilə çıldı və ii nəfər silhlı dmın qrşısınd yq üstə zrl dynn, slt imi rıq, üzgün bir dm göründü: adam, tğın slğun işığınd dmdn dh çx-xəyl, ölgəyə xşyırdı...

 

Yrindən cəld qlxdı. ətil böyrü üstə yıxıldı. Tüfəngi götürüb irəli yridi. rtıq n ətrflı təlimt çmişdilər. Bilirdi i,cəza hrd və ncə icr lunmlıdır...

 

, işgüzr bir şəildə tüfəngin qundğını tzcə döşünə sıxdı, gözətçilərin qrşısınd zrl yq üstə durub yzıq-yzıq, diqqətlə Onun üzünə bxn dm bşı ilə: “irəli, qpıy” mndsı vrib özü də irəli ddımldı. Ölümə məhum lunmuş dm yqlrı bir-birinə dlş-dlş byır çıxdı. , ölümə məhum lunmuş dmı bir n d nəzərdən qymq istəmirdi: birdən cinyətr qç bilərdi. Ylnız çx-çx snrlr dəfələrlə müşhidə dib gördü i, plıd qpının rxsındn gələnlərdən hç biri qçıb rdn çıx bilməz - içəridə gdən ciddi “hzırlıq”dn snr nəini qçmq, hç bun təşəbbüs göstərmə blə mümün dyildi... Amma...Yx, bu cür təşəbbüs bir-ii dəfə lmuşdu. Məsələn,üç-dörd y əvvəl pəhləvn cüssəli birisini plıd qpının biri üzündə möhəmcə “hzırlyndn” snr n təhvil vrib ötəri qndırmışdılr i, sərvxt lsun, htiytı əldən vrməsin, çüni hərif öüz imi güclüdür, qçıb rdn çıxmq istəyər... Sən dmə, düz buyurublrmış: lə yldc blə bir təşəbbüs ldu; “öüz” qnrılıb çiynində tüfəng və fnr, əlində dəmir bl tutmuş biri gözətçiyə hücum çədi, bir gözqırpımınd ələ çirdiyi tüfəngin lüləsini nlr tuşldı, (, qlundı əndiri ncə, nə cür çmışdı?) tətiyi çəmə istədi... mm vxtınd tıln təş nu çx əl-ql tmğ qymdı; Onun təşi “öüz”ü çul imi yrə sərdi. Ölümə məhum lunmuş dm bilmirdi i, əli fnrlı gözətçinin tüfəngi gülləsizdir, hətt tətiyi çəsəydi blə, bir şy hsil lmycqdı. Əslində birisi gözətçinin də tüfəngində güllə lmurdu - , htiyt güllələrini cibində gəzdirirdi. Təcə nun tüfəngi həmişə hzır vəziyyətdə lurdu. Bir-ii dəfə təsdüfən güllələrin nəmli yrdə qlmsındnmı, brıtın z lmsındnmı - hər nədənsə təşin bş tutmdığı vxtlrd htiyt tüfəngdən-htiyt güllələrdən də istifdə lunmuşdu...

 

, il dəfə güllələdiyi dmı, hətt, snrlr blə xtırlynd bədəni üşürgələnirdi. Niyə? Hç özü də bilmirdi. Hlbui öldürdüyü dmlrın hsbını çxdn itirmişdi. Hə, , vxt - ölümə məhum lunmuş həmin dmı –ilk iş gününü və həmin gün güllələyəcəyi ilk adamı qş gözətçi dstlrı ilə “Mədən” dyilən yrə prıb çıxrndn snr əli əsə-əsə tüfəngi qldırdı, tətiyi çəməzdən əvvəl xyli müddət bu dəqiqə il dəfə öldürəcəyi dmı bşdn-yğ nəzərdən çirdi, gülləni hry-hnsı nöqtəyə tcğını özlüyündə götür-qy lədi. n dmişdilər i, hər cni üçün cəmi ii güllə yrılır və yrıln bu qiymətli güllələr tpşırığı sncn yrinə ytirmə üçün mütləq ifyət tməlidir.

 

Tpşırığ nə cür əməl dəcəyi isə nun il dəfə öldürəcəyi dm tcğı güllələrin hədəfə ncə dəyəcəyindən sılı lcqdı. Düzdür, bu dm özü bütövlüdə iri bir hədəfdi, mm həmin dmın hnsı nöqtəsinin hədəf sçilməsi dh vcib məsələ idi.O,səliqəli “iş” görmək istəyirdi.Axı bu,Onun birinci “işi” idi...

 

Ölümə məhum lunmuş dm-bu,cavan bir oğlandı- fənərin slğun işığınd sit, hərəətsiz bir hld dynmışd;, əlləri rxdn bğlndığı üçün sinəsi bir qədər irəli qbrmışdı i, bu d nun duruşun nəsə qəribə, hətt məğrur bir görəm vrirdi. , həmin dmın nə üçün güllələnməyə məhum lunduğunu bilmirdi. Hər hld öldürülən dmın hnsı günhın yiyəsi lduğunu öyrənmə pis lmzdı. Hər ncə ls d, insn öldürülürdü; xı, bu bədbəxt bu dünyy bircə dəfə gəlmişdi, bircə dəfə yşmlı idi, indi bu düny ilə birdəfəli vidlşırdı.

 

Güllə çılcq... Vəsslm... Hər şyə bir qz. Dh bir zdn nə insn lcqdı, nə də nun əzbı, ğrısı.

 

...Bələ gözətçilərlə dnışıb bu qlubğlı dmın yxsını ölümün cynğındn qurtrmq mümün ldu? Görəsən, blə bir təlif tsə nun özünü indi güllələməyə hzırlşdıqlrı və “hzırldıqlrı” bu dm imi cidnın qbğın qtıb öldürməyə prrlr y yx? lsun i, nu bir z bşq qyd ilə öldürərlər.

 

Nə cür? Məsələn, srlr, bıçql dğryrlr, bğzındn dş tıb suy trlr, lp lə xysını məngənə rsınd qyub sıxrlr. Y d çx sdə üsul sçərlər - tğ slıb qpını rxdn bğlyrlr, rd cındn gəbərər... Vəsslm. Ölümə məhum lunmuş dm lp sütül bir ğlndı. nun sifəti, gözləri ifdəsiz idi. lə bil bu dəqiqə nu yx, bir bşqsını güllələyəcədilər, zlım ğlunun duruşund bir dincli, təmin vrdı i, gəl görəsən. , ylnız snrlr dər tdi i, ölümə məhum lunn dmlrın çxu rtıq düny ilə əlləşirlər: əlbəttə, ölümün lbüd lduğunu bş düşən dmlr... ləsi də lurdu i, sn ndə - güllə çıln qədər özünün ölümə məhum lunduğunu bş düşmə istəmirdi...

 

nun tpşırığ müvfiq lrq güllələyəcəyi dm (bu, nun öldürdüyü il dm idi!) ylnız lülənin n tuşlndığını hiss dəndə gözlərini yumdu...

 

, il dəfə idi i, blə ciddi bir tpşırığı yrinə ytirirdi. nun il iş günü qrxulu yuxuy bənzəyirdi. Gələcə fəliyyətində bütün bunlr yəqin i, nəzərə lıncqdı; axı dünyd sənətin pisi-yxşısı yxdu. Bütün sənətlər insn üçün şərəflidir; görünür, insn öldürmə sənətini də bu qəbilə id tmə lr. , həmin gün (dh dğrusu, həmin gcə) təlimtd öyrətdiləri imi hərəət tdi - il gülləni ğlnın gicghın tdı. ğln üzüquylu yrə sərildi. n dmişdilər i, iinci güllə sinədən tılmlıdır. ğlns tərs imi üzü üstə düşmüşdü. , çıxılmz vəziyyətdə qlmışdı. Bələ ğlnı ürəyi üstə çvirib lüləni sinəsinə dirəsin?

 

Gözətçilərdən biri Onun tərəddüd tdiyini duyub ddi i, niyə durmusn, cəld l, vxtı itirmə, işimizi tz qurtrıb gtməliyi, vdə rvd-uşğımız gözləyir. , sruşdu i, iinci gülləni ürədən tmq lrmı? xı, güllələnən dm üzü üstə düşüb çblyırdı, onun ayaqqabısı bir kənra atılmışdı və yağının ucu ilə yri şərək inildəyir, torpağı acgözlüklə ağzına təpidi; On isə dmişdilər i, iinci gülləni sinəyə sıxmlısn. Gözətçi əsi-əsi gülüb ddi i, n (yəni güllələnən dm) nə fərqi var ki, hnsı tərəfdən vururlr, nun (yəni güllələnən dımın) bircə rzusu vr - d ndn ibrətdir i, bu düny ilə tzcə vidlşıb dünyy təşrif prsın. Gözətçinin məsləhəti bir yn – üstəlik bu anlarda onun rsız-rsız gülməyi On qəribə gəldi. Üşündü. Iinci gülləni yrdə çblyıb trpğı acgözlüklə ağzına təpən dmın düz ürəyinə sıxdı. ğln lə bil xyli rhtlndı; , dh ayağının ucu ilə trpğı şmədi, çblmdı, özünün də iniltisi əsdi...

 

Byqdn iln imi qıvrıln dm xlv imi düzəldi. Yrlının sinəsindəmi, bğzındmı - hrsınds nəsə bir şy xırılddı... Hə, bu d sn... Və Onu müşyiət dən gözətçilər “Mədən” dyilən yrin trpğındn myitin üstünə bş-n bl ğzı tdılr. Bələ də bu güllələnən dm hələ myit dmə lmzdı. Bələ də , hələ sdəcə lrq yrlı idi; hətt, dyəsən, nun yn çılmış qllrı tərpənirdi də... Gözətçilər blin ğzı ilə nun hələ də tərpənən qllrını çld rhtlyıb üstünü trpqlyndn snr trpğı yqlyıb bəritdilər, bərimiş trpğın üstünə üç-dörd dənə iri dş dığırlyıb: “y Allh”- dyərə yl rəvn ldulr... nun cnını xf bürümüşdü. Qrxudn dizləri əsirdi... dm öldürmüşdü... dm. Cvn, sütül bir ğln... Yəni dm öldürmə blə sn iş imiş? Gcə səhərə qədər inildədi. Qrxunc vqiələr On rhtlıq vrmirdi...

 

Yuxud nun bğzın iln imi bir ql srılmışdı; nəsə tnış bir qldu; qlun bitişdiyi bədən artıq çürümüşdü, mm ql dipdiri idi, spsğlm idi. Ölü bədəndəi diri-güclü ql, çürümüş ötüyün üstündə bitən sğlm-yaşıl budğ xşyırdı.

 

Yxşı dyiblər i, hər işin əzəli çətin lur. Insn bütün çətinlilərin öhdəsindən gələ bilər. Təi ürədə həvəs lsun. Bəs Onun ürəyində həvəs vrdımı?.. dm öldürməyə nə həvəs?.. Vxt hər şyi unutdurur. Vxt dmı çx şyə lışdırır, öyrədir... d dm öldürməyə lışmğ bşldı.

 

Gt-gdə öz işindən, hətt, dyəsən xşu gəlməyə bşldı. Təcrübəsi artdıqca admlrı uzun əzb-əziyyətdən xils tmə üçün yeni-yeni üsullr xtrıb tpırdı. Indi n lə nöqtələr məlum idi i, bədənin həmin yrinə tə bircə güllə sıxmql dmı dünyy əsə yll göndərmə mümündü... Bəzən əsəbi vxtlrınd - blə vxtlr d lurdu - ölümə məhum lunmuş dmlrı əziyyətlə cəhənnəmə vsil tməyi də təcrübədən çirirdi. Məsələn, bu cür hllrd il gülləni həmin dmın yğın, çiyninə, qlun... tır, nun müdhiş bğırtısın qulq sndn snr iinci gülləni “ölüm nöqtələrinə” sıxırdı. Diqqət ytirib müəyyənləşdirmişdi i, bədəndə ii-üç dənə bu cür zərif yrlər –“ölüm nöqtələri” mövcuddur: , bury ürə nhiyəsi, ğız bşluğu, gicgh... imi yrləri dxil dirdi.

 

Ölən   dmlrın  çxu  cvn   lurdu.  rbir  yşlılr,  uşqlr  d  təsdüf dilirdi... Hətt, n ii qdını d güllələmə müyəssər lmuşdu. nlrdn biri ifir, yşlı qdındı. birisi isə cvn gəlindi; bələ də ərə gtməmiş suby bir qızdı. n- o qadına hətt, gözəl də dmə lrdı.

 

Bu dünyd nə qədər cni yşyırmış? n hərdən lə gəlirdi i, yr üzündəi dmlrın hmısı cinyətrdır, günhrdır, gec-tez dmlrın hmısın güllələnmə növbəsi çtcq... Bələ,elə Onun özünün də “növbəsinə” z qlmışdı?

 

Düny günHlrl və günhrlrl dlu idi...

 

XR. - Tq! - x-x-x!..

 

...gülləni bir lxm çörə imi udub rhtlndı, sitləşdi. Ətrf çöən sitliyə ilbizlərin gcə nəğməsi lyl çlmğ bşldı.

 

RIZ. - Mən hnsı məclis lurs-lsun içəri girəndə hər şydən əvvəl slm vrirəm: əssəlmü əlyüm. Səhər yuxudn durnd, üzr istəyirəm hmınızdn, vdəi əhli-əylın hmısın slm vrirəm. Hətt, bəzən və gəlirəm, hç əs lmur içəridə, bş mənzilin özünə də slm vrirəm. Hərdən yl çıxırm, birinci dxil lduğum əndə, şəhərə də slm vrirəm. Bir dəfə tnışlrdn biri mənə ğız büzüb ddi i, Bəy ğ, nə ypışmısn bu quru slmdn, bəyəm slm vrməsə düny dğılr? Ddim i, lə dyil, bl. Slm - llh slmıdır. Düşmənə də slm vrməlisən. Əs-səlmü-əlyüm. Mənsı budur i, sizə sülh və əmin-mnlıq diləyirəm. Pis dilədir? Yx! Cvbı nədir? - və əlyüm əssəlm...

 

Mənsı budur i, mən də sizə sülh və əmin-mnlıq rzulyırm. Bəyəm pis rzudur? Yx! Bəzən bu cvb blə də lur: əlyüm əs-səlm və rəhmətullhi və bərəətühü. Yəni sizə də sülh, əmin-mnlıq, llhın rəhmi və xyir-dusı qismət lsun! Pismi dyiblər? Yx!.. Bl, n görə də hr dxil lsn əvvəlcə slm vr.

 

Təcə insnlr yx, yrə-göyə, dğ-dş, t-çiçəyə, hətt, qrışqy d slmtlıq rzulmq lzımdır. nlrın biri lms bu düny d mövcud l bilməz.Bəlkə elə salamın qıtlığına görə dünya bu kökə düşüb?.. İndi bizi həbs ediblər,həbsxanaya salıblar. Həbsxn lnd nə lr i? Insn yğı dəyən hər yr müqəddəsdir. Bir də i, bu biny llh nəfəsi dəyib... y sğ l! Bx blə: slm! Əlyüm əs-səlm və rəhmətullhi və bərəətühü... Drıxmyın, hər şy yxşı olcq.

 

 

RÇITTIV. Mərdn Xlıq ğlu özzünün son vaxtlar məskunlaşdığı “yurd yri”ndən şğı - mşə ətəyinə ndi, tüfəngi döşünə ndirib ətrfı dinşədi, uzqlr göz gəzdirdi. xşmın ltrnlığı dərəyə çömüşdü. Uzq üfüqlərdə slğun bir qızrtı titrəyirdi...

 

, rtıq ltıncı y idi i, v-şiyindən didərgin düşmüşdü. Çxdn bəri drq, qyçı görməyən sir-sifətini çl-bzumtul tülər bsmışdı; bun sqql d dmə lmzdı. Üz-gözünü iynə imi dlyn tülər nu əsəbiləşdirirdi. nu ən çx əldən slns clıq idi...

 

Ötən ylr ərzində , fürsət tpıb öz vinə üç dəfə bş çəə bilmişdi. Shibsiz tqlr, şx-şəvəl bsmış həyət Mərdn Xlıq ğlunun ürəyini htizz gətirib onu övrəltmişdi; nun sinəsindən qəzəb qrışıq hıçqırıq qpmuşdu; işi yşının bu çğınd uşq imi sızıldy-sızıldy, çiyinləri tln-tln, içi uçun-uçun qpının ğzındı pilləənin üstünə çömüş, bşını əllərinin rsın lıb yşrmış gözləri ilə ətrfı süzmüş, gcənin qrnlığı qynund dərin düşüncələrə dlmışdı.

 

Birinci dəfə vinə bş çəəndə özlüyündə əmin lmuşdu i, nun gəlişindən hç əs xəbər tutmyıb. Çx gümn i, hç nun ylunu gözləyən də yx idi. Qnum-qnşulrın hmısı öz bşının hyınd idi. Qpısı bğlı qln vlərin syı günü-gündən rtırdı. mm dəmir zəncirini sitcə cingildədib tx gözlərlə öz sahibini süzən iri bz öpəyi görəndə nu təəccüb bürümüşdü; , həmin vxtcn blə hsb tmişdi i, it çxdn gəbərib - clıqdn, bxımsızlıqdn... Amma it sağ imiş...Heç bir şübhə yoxdu ki, Allahın bu dilsız-ağızsız heyvanını yemləyən bir Allah bəndəsi vardı.

 

Iinci dəfə və ynə gcə bş çədi. nu ynə də bz öpə qrşıldı. It ynə əzəli imi tx görsənirdi... nd əndin işıqlrı tmm sönmüşdü. rbir qyun-quzu mələrtisi, it hürüşməsi şidilirdi. ləm qrnlığ qərq lmuşdu. nu xf götürdü. Bu, nə sirdi? Iti yllyn, ymləyən imdi görəsən?

 

rvdı çxdn rəhmətə gtmişdi ; uşqlrı lmdığı üçün binəv rvd bütün ömrünü h-vyl çirmiş, lə bu fni dünydn d h-vyl öçüb gtmişdi.

 

Qrdşı ğlnlrındn biri xyli vxtdı i, öçüb şəhərə gtmişdi. Əslində yzıq uşğın öçmə myli yxdu, mm şidib görürdü i, xricdə təhsil lnlrı lə ucdntutm biçib töürlər. Yəqin i, bu hsbl gc-tz n d növbə çtcqdı. Mərdn Xlıq ğlun lə gəlirdi i, qrdşı ğlu nu təhsilə həvəsləndirib yrindən-yuvsındn yləyən lmn mühəndisi Hnsı d, nu xumuş görmə istəyən əmisini də (yəni Mərdn Xlıq ğlunu) dönə-dönə söyür, nu gözləyən, izləyən dəhşətli fələtdən yx qurtrmq üçün yllr xtrırdı. xırd burlrd qərr tut bilməyən oğlan-qardaşoğlu cnını slmt qurtrmq üçün qçıb şəhərə gtdi...

 

Mərdn  Xlıq ğlu    biri  qrdşı  ğluynn  əlqəni  xyli  vxtdı  i, əsmişdi.

 

rtd lə bir ciddi səbəb-filn yxdu. Sdəcə lrq, işinin bu lynq, qırmızıbyun, nliürə, qrqş-qrgöz, yrşıqlı ğlndn - dst-dğm qrdşı ğlundn xşu gəlmirdi. Vxtilə rlrınd mübhisə lmuşdu; xırd bir məsələ üstə... mm əss məsələ bu idi i, Mərdn Xlıq ğlunun öz qrdşı ğlundn zəhləsi gdirdi. Zəhləsi gdirdi həm də n görə i, rdn-burdn şitdiyinə görə bu lynq, qrqş-qrgöz, yrşıqlı ğln sn zmnlr öz sənətini-qəssblığı tıb bşq işə çmişdi. Dyilənə görə, üzlərdən irq, əstəğfürullh... bblı söyləyənlərin bynun, dm güllələyir... Yəni... dmöldürəndir. Bu, ncə sənətdi, bir llh bilir... Yəqin i, lp təzə pşələrdəndir. Blə söz-söhbətlərə Mərdn Xlıq ğlu qədər innms d, nun ürəyinin dərinliyində öz qrdşı ğlun qrşı bir syuqluq, hələ dsən, bir irh hissi yrnmışdı. Səbəb nə idi? Özü də bilmirdi. Bələ səbəb bu idi ki, O, əli çörəyə çtndn snr əmisini tmm unutmuşdu? Bələ də bu syuqluğun səbəbrı lə Mərdn Xlıq ğlunun özü idi: , hərdən bu brədə düşünərən öz “qəssb” qrdşı ğlun bərət vrmə istəyirdi. Vxtınd n d lbbt bir təhsil vrmədiyi üçün özünü ittihm dirdi Mərdn Xlıq ğlu. Düzdür, nun böyü qrdşı xricdə xuyub təhsil lmışdı və indi bun görə pşimn lmuşdu və indi bələ də bu işin səbəbrlrın və özünə lənətlər yğdırırdı. Nə tmə lr, bu həytdır. mm hər hld bir əmi imi nun brcu idi i, öz qrdşı uşqlrının bütün gələcə həytın nəzrət tsin. Di gəl bursı d vrdı i, Mərdn Xlıq ğlunun imnlrı zəif idi; iləsi cəmi ii nəfərdən - rvdı ilə özündən ibrət ls d qzncı z idi, dnluğunun çxu itb-dəftərə gdirdi... Bu məhdud imnlrın bxmyrq, , qrdşı uşqlrındn hç nəyini əsirgəməmişdi...

 

Hər hld və bş çəən hər kim olsa da O, yəni Mərdan Xalıq oğlunun “qəssb” qrdşığlu dyildi. işi bun tmmilə əmin idi.

 

Üçüncü dəfə gələndə iti ynə də sğ-slmt gördü. Hlbui sn gəlişindən bəri az qala bir y vxt çirdi. , hiss dirdi i, v nəzrət ltınddır. Yəqin syı günü-gündən zln qnum-qnşulr tpşırmışdılr i, nun gəlişini mütləq lzımi yrə çtdırsınlr. mm qnşulrın çoxu öz cnlrının hyınd idilər. Hətt, nu görən ls blə çətin i, xəbər vrən tpılydı. Çüni xəbərçilərin özlərini də çx vxt cəz gözləyirdi. xtrışd ln dmı görüb xəbər vrməyənlər üçünsə xüsusi cəz qydlrı vrdı. Xülsə, ləm qrışmışdı bir-birinə. Bu qrışıq ləmin qrnlıq bir gcəsində, zülmətin dünyy mydn xuduğu bir vxtd Mərdn Xlıq ğlu ələ çirdiyi tüfəngə-böğub öldürdüyü gözətçinin silahına söyənib öz bz öpəyinin tx gözlərinə mddım-mddım bxrq düşünürdü i, y ddi-bidd, görəsən bu nə möcüzədir, bu nə işdir blə? Görəsən bu imsəsiz iti yllyn, ymləyən xyirxh əs imdir? Bələ nu izləyənlər qəsdən blə dir i, it slmt qlsın - öz shibi bu həndəvərə hərlənib ləsə, hürüb hry qprsın, nlr bildirsin? It isə hürmür, hər dəfə mddım-mddım shibinin üzünə bxır, sni öz günhını dər tdiyini qndırmq istəyirdi. It xəclət çəən dmlrsyq shibinə ylmnır və blə nlrd bşını tərpədib dəmir zəncirini yüngülcə cingildədirdi. Görəsən, yzıq hyvn özünü niyə günhr hsb dirdi? Bələ öz shibinin yx, bir bşqsının əlindən çörə ldığın görə xəclət çəirdi?..

 

mm həmişə dünydı bütün sirlərin şrlndığı bir vxt d gəlib ytir. Mərdn Xlıq ğlu üçüncü gəlişində nun vinə göz-qulq ln, itini ymləyən dmın imliyini müəyyənləşdirə bildi. Bəs im idi dm? Həmin gcə Mərdn Xlıq ğlu bz öpələ ürəyində həsb-hl dirdi və... qəflətən drvznın ğzındı şx-şəvəl tərpəndi, it stdn mırılddı, imsə yvş, htiytlı ddımlrl və srı irəlilədi. Mərdn Xlıq ğlu yrə sinib tüfəngi üzünə çədi. Bu vxtlr güllə tmq təhlüəli idi, mm bşq çıxış ylu qlmmışdı. Bir z d əl sxlyıb dinşəməyi qərr ldı. Ürəyi qllrının nəbzində vururdu. Gələn dm yğının ucund itə yxınlşıb çiynindəi hybədən çörəmi, sür-sümümü - nəsə bir şy çıxrıb itin qbğın tdı. Mərdn Xlıq ğlunun gözü rtıq qrnlığ lışmışdı. Qnğın siluti n tnış gəlirdi: ucby, rıq vücud, iri günlülü p. Dyəsən, yğınd çəmə vrdı... Qnq qəddini zcıq əymişdi. Itin qənşərində durub lə bil i, ürəyində nunl söhbət dir, məsləhətləşir, götür-qy dirdi. Itsə öz işində idi - qbğındı qır-qırıntını həzm-rbədən çirirdi.

 

Nəhyət, Mərdn Xlıq ğlu öz çğırılmmış qnğını tnıdı: bu, vxtilə nun dərs vrdiyi, institut təhsil lmğ göndərdiyi Şmil idi. Şmil ərəmli... Mərdn Xlıq ğlu nun tsı ərəmlə də yxın lmuşdu. rlrındı böyü yş fərqinə bxmyrq, dərs ddiyi müddətdə lə bu cvn, ucby ğlnın özüylə də dstlşmışdı... Şmil bu yxınlrd təhsilini bş vurub gri qyıtmışdı. rtıq tsı rəhmətə gtmişdi.

 

Şmil gələn imi mətəbə düzəldi. Bir müddət snr birlidə təhsil ldığı tələbə yldşı ilə vləndi. Dyilənə görə, qənirsiz bir gözəldi... Gəlinin ncə bir gözəl lduğunu tydn z snr Mərdn Xlıq ğlu öz gözləri ilə gördü; Şmil öz çmiş müəllimini qnq çğırmışdı. vdə qulluq dən nun rvdı idi, - özü də üzü-gözü çıq. Gülərüz, ğsifət, lgöz bir gəlindi Şmilin rvdı: Svər... Di sinəsi qftnın ltındn by vrmişdi. rvdı çxdn rəhmətə gtmiş Mərdn Xlıq ğlunun dmrlrındn xş bir gizilti çdi: “Bərəllh səni xəlq ləyənə, bl”... Gəlinin bişirdiyi plvu ləzzətlə yyib yğ durmuş, nlrı bir dh təbri dib və dönmüşdü... Gəlinin gözəl çöhrəsi uzun müddət gözlərinin önündən çəilmədi Mərdn Xlıq ğlunun.

 

Hə, Şmildi i, vr...

 

O: “Şmil...” - dyə pıçılddı.

 

ğln qəfil şitdiyi xəfif səddn disinərə, yrindəcə dnub qldı. Mərdn Xlıq ğlu yğ qlxıb tüfəngin lüləsini yrə ndirdi, htiytlı ddımlrl irəlilədi: “Qrxm, mənəm, Mərdn Xlıq ğluym”...

 

Şmil yrindən tərpəndi, qrltıy dğru yönəldi. Zülmət qrnlıqd Mərdn Xlıq ğlunun sifəti sçilməsə də, bz siluti qismən sçilirdi - ğır, ləngərli, htiytlı...

 

nlr üz-üzə dynıb qucqlşdılr. tüstü söhbətdən snr Şmil ddi i, indi burlrd çx yubnmq təhlüəlidir;çünki ev nəzrət ltınddır.O, isrr dib işini öz vlərinə prdı. Yl byu sn ylrd bş vrən hdisələrdən, rdn götürülən, həbs lunn dmlrdn dnışdı. Tutulanlrın syı ncə də rtmışdı?!. Bu günhsız dmlrı nə üstə tuturdulr? Bu dünynın işlərini nə üçün blə qrışdırmışdılr? nlrın ümumi tnışlrının əsəriyyəti həbs lunmuşdu. Şmilin ddiyindən blə çıxırdı i, bu içi ryn mərəzində rtıq dörd-bş yrdə həbsxn fəliyyət göstərmədədir. dmlrı çx vxt istintqsız-filnsız güllələyir, myitləri “Mədən” dyilən yrdə dəfn dirdilər; «dəfn edirdilər” dyəndə i, öldürülən kəsin üstünə bş-ltı bl ğzı trpq tırdılr,vəssalam,bu da oldu “dəfn”... Hər gcə iyirmi-tuz dm güllələnirdi. Bəzən yıq dmlr izə düşüb öz qhumlrının myitini “Mədən”in yrğnlrındn çıxrır, gizli yll nlrı ümumi qəbristnlıqd bsdırırdılr. Hətt, əfəni bğzın dlyıb öz ölülərinə ys vrən, cümə çirən ciyərli dmlr d vrdı... Bu yxınlrd Mehrəli işinin qırxını vrmişdilər. Mərdn Xlıq ğlunun öhnə tnışlrındndı Mehrəli işi. ğlnlrı bir vxt Ədillə dstluq dirdilər. Snr nədənsə münsibətləri pisləşdi. Dyilənə görə, Mehrəli işini Ədil Ədilvun xüsusi tpşırığı ilə həbs tmişdilər. nun güllələnməsi dmlrın ln-qln ümidini,yeni qurulan hökumətə inmını d svurmuşdu; əvvəllər zğınlşıb dmlrın qnın yriləyən qnun qruqçulrının qbğında söz deyə bilən hörmətli bir ğsqqlın özünü – Mehrəli kişini rdn götürmüşdülər. Özü də im idi bu işlərin təşiltçısı? Ədil Ədilv. Vxtilə Mərdn Xlıq ğlundn dərs lmış, Şmillə birgə xumuş, Mehrəli işinin ğlnlrının dstu, əslində isə qniçən,amansız, hiyləgər, cəlld Ədil Ədilv! Mərdn Xlıq ğlu indi öz çmiş şgirdi Şmil müəllimi dinlədicə həyəcndn əlləri əsir, ürəyi dr düşmüş göyərçin imi çırpınırdı. lə bil işini ölüm xfu bsırdı. Və nədənsə n lə gəlirdi i, dmlrın çxunu nun qrdşı ğlu güllələyir. Qəssblığı tıb nçlni Ədilvun tpışırığı ilə dövlət əhəmiyyətli məsələləri həll dən insn qəssbı-cəlld qrdşğlu... Şmilin ddiyindən blə çıxırdı i, tzlilə bu həndəvərdə işi dyilən şy qlmycqdı. Indi də qdınlrın, uşqlrın qnın yriləyirdilər bu qnsız, llhsız, imnsız zlım uşğı. Bunlr nə lmuşdu? Bu vurhvur, qvhqv, qırhqır nlrı hr sürüləyib prırdı belə? Mötəbər, hörmətli işilərin hmısı yx çıxmışdı. Gdənlərin izi özlərindən tz itirdi. Şmillə bu brədə uzun-uzdı dnışib dərdləşdilər. , öz çmiş şgirdinin ğlın, mühiməsinə hyrn qlmışdı. Şmilsə dyirdi i, bütün bunlr üçün , öz müəlliminə minnətdrdır, Mərdn Xlıq ğlu lmsydı llh bilir nun qibəti ncə lcqdı... Düzdür, xumğın d bəd işləri z dyilmiş; mm biri vr dünyd hyvn imi ömür dib yşysn, biri də vr qnsn, dər dəsən bu dünynın işlərini... Hər hld ölümü - lp lə qy öz ölümün lsun! - dər dərə bş vurmq dh yxşıdır.

 

Glərüz, lgöz gəlin - Şmilin rvdı, qrşıldı nlrı. Svər ötən ildən bəri xyli dəyişmiş, rıqlmışdı; nun gözəl sifətinə ədər ölgəsi çömüşdü. Qdın Mərdn Xlıq ğlun “xş gəldin” ləsə də,hiss olunurdu ki, firi dğınıqdır. Bələ gəlin ərinin rbir xşmlr öz çmiş müəlliminin həyət-bcsın bş çəməsindən nrzı idi?.. Şmil ddi i, Svərin də tsını həbs diblər... Indi isə gəlinin qrdşını təhlüə gözləyirdi. O,vxtilə Türiyədə təhsil ldığı üçün qnun qrşısınd cvb vrməli idi... llh bilir, bələ lp lə tzlilə Şmilin özü və rvdıyl - Svərlə də mrqlncqlr...

 

“Yxdu bu dünyy tibr, Mərdn Xlıq ğlu!” Düny tibrını itirmişdi...

 

nlr səhərə yxın görüşüb yrıldılr... Mərdn Xlıq ğlu öz “vətəninə” – son vaxtlar məskunlaşdığı “yurd yrinə” qyıtdı...

 

... Indi , xşmın ltrnınd, tüfəngi döşünə bsıb hürə-hürə mşə ətəyinə nəndə byni dəli düşüncələrin məngənəsində əzilib xıncılır, nəbzi tüfəngin qundğı ltınd vururdu. rnı dğ, dğı rn nə qədər dşıs d ğlın lə bir işıqlı fiir gəlmirdi. lə bil əlləsini vub beyninin yrinə qr dldurmuşdulr və indi ynn gözün-qrun tüstüsü təpəsindən çıxır, gözlərini dumnlndırırdı. Görəsən üzü qrnlığ gdən bu günün, bu qrnlıq dünynın qucğınd nu bir hiylə tələsi gözləmirdi i? , nə vxtcn ylquzq imi dmlrdn uzq gəzməli, c-ylvc dlnmlıdır? Bələ çıxıb gtsin uzq, iri şəhərlərdən birinə? Bəs rd ələ çməzdimi? xı, dyirdilər i, rlrd vəziyyət burdındn d ğırdır. clıq, xəstəli, qrxu dmlrı rlrd d üzüb əldən slmışdı. Dyəsən, ən sn, ən qıs yl lə ölümdü. Ölüm?.. Ölüm... Bələ də çxdn ölməli idi? Bu cür yşmğının mənsı nədir? ğul-uşq yx, rvd yx, xülsə, nu bu böyü düny ilə bğlyn hç bircə tl də yxdu. içi bir v, v dlusu itb,bir də qclmış bz öpə... Dh nəyi vrdı?.. Dərs dmə hüququ əlindən lınmışdı, hmı n cni imi bxırdı. “dm öldürmüş qtı cinyətr, siysi cəhətdən qrxulu düşmən”... nun brəsində lə ittihmlr uydurmuşdulr i, şidənlərin bşının tüü slm gəlirdi.

 

Pıçıltı ilə xıb gdən çyın shilində yq sxldı. Bz qylr cnvr sürüsü imi döş-döşə vrib ytışır, lə bil i, v gözləyirdilər. Göyün üzündə, qr- ğır buludlrın rsınd təəmsyrə ulduzlr görsənirdi.

 

yğının  ltındn  sıçryıb  şhə  qlxn  əcib  bir  qrltı  nu  disindirdi.

 

Brmğını tətiyə tdı, mm çəmədi.Gördüyü qrltı dvşn imi, tülü imi tulln-tulln qçs d dvşndn, tülüdən çx dm bənzəyirdi. Bələ ərdv idi, əcinnə idi...“Əcinnə” qçdıqc qəribə səs çıxrırdı. Mərdan Xalıq oğlunun bədəni üşürgələndi. yməndi... Çyı çib gniş fytn-mşın ylun çıxdı...

 

Yl nu öz qərib mənzilinin ğzın gətirib çıxrtdı.

 

Ətrf lə bir sitli çömüşdü i, dyərdin bəs bu tərəflərdə ömür-billh ins-cins yşmyıb...

 

Həyətə çdi. Ətrafı dinşədi. Nə it mırıltısı, nə də zəncir cingiltisi şidilirdi. Vxtilə öz əli ilə tidiyi içi itdmın yxınlşdı. Diqqətlə irəli bylndı. Burnunu iyrənc, əsin lş iyi vurdu. Itin bynu yn əyilmiş, dili ğzındn bir qrış byır çıxmışdı. Zəncir trım çəilmişdi. Dyəsən yzıq hyvn çxdn gəbərmişdi. Yəqin i, cındn ölmüşdü. Bələ güllə ilə vurmuşdulr? Bələ də c itlər bğub öldürmüşdü? Yx, dyəsən, yrdə qn ləələri yx idi... Lşin qxusu nu gri çəilməyə vdr tdi. Qpının rəzəsini çəib içəri keçdi. vdəi qb-qcqlr, rəfdəi itblr lt-üst lmuşdu. ğurluq məsələsinə bənzəmirdi. Dyəsən,evdə xtrış lmuşdu. Görəsən nə xtrırmışlr? Pul? Qızıl? Qdğn lunmuş itb? Məxfi sənəd? Xrici höumətlərlə gizli müqvilə? Yəqin i, nd hç zmn lmyn və lmycq şyləri xtrırmışlr və l bilsin i, həmin “şyləri” rtıq tpıb lzımi yrlərə çtdırmışdılr. Shibi lmdığı “şylərin” ytdığı şübhə nun həytını indi yəqin i, dh ğır təhlüə ltın lmışdı.

 

Qpını stc örtüb byır çıxdı. Üfunət qxusu nu təzədən vurdu. Bşı hərləndi. Yrə yıxılmsın dyə tüfəngin qundğın dirsələndi...

 

lə bil düny ölüm yuxusun qərq lmuşdu. Səs-səmir yxdu. Bu tərəflərdə işığı gələn bir v də gözə dəymirdi.

 

Bələ hmını öçürüb sürgün tmişdilər? Bələ hmını güllələmişdilər?

 

Bələ də dmlr işığı qrxudn yndırmırdılr?..

 

içi cığırl üzüşğı nməyə bşldı. Şmilgilin vinədə xyli yl vrdı. ry çtmq üçün iri rxı dlmq, döngəni burulmq, mşə ətəyindəi tlnın rsındn ötüb çmə lzımdı. Həm də lə gtmə lzımdı i, yld bir bəni-insn rst gəlməyəsən...

 

Uzqd slğun işrtı göründü.Hə, dyəsən ynılmmışdı, işıq gələn v Şmilgilindi... Gcənin bu ləmində zülməti vn bu slğun, bu zəif işıq nəsə şübhəli xtrışlrdn, dünynı çlxlyn qrxu busundn xəbər vrmirdi i?

 

Şmil nə günhın yiyəsi l bilərdi? Bəs nun özü? Sdə bir həyt çirdiyi hld, isti cğın syuq su clmışdılr. nun üstünə əfi iln qısqırtmışdılr. Nçə y idi i, öz yurd-yuvsındn didərgin düşmüşdü...

 

Işığ yxınlşdıqc ürəyi şiddətlə vurur, sni bşının qpğı tərpənirdi. Nəsə xşgəlməz bir hdisə ilə qrşılşcğındn htiyt dirdi. Bu hiss nu byqdn - gcənin zülmətindəi bu ygnə, slğun işığı görəndən bəri tər tmirdi.

 

Çəpəri şıb pilləənə yxınlşdı. Içəridən bğuq, xırıltılı səslər - gh qdın, gh d işi pıçıltısı şidilirdi... Dinşədi. Yd səslərə xşyırdı. Səsləri sçə bilmədi...

 

vin rxsındn gələn t fışxırtısı nu səsəndirdi. lə bil imsə n ənrdn gizlicə göz qyur, hərəətlərini izləyirdi. yqlrının ucund gri döndü. Qntrğsı cöə ğcının budğın bğlnmış, rəngi gcədən sçilməyən t nu görüb bşını tərpətdi.

 

Təzədən gri qyıtdı. Pilləənə yq qynd istədi ösürüb içini rtlmql içəridəilərə işrə vrsin i, gələn vr. mm lə həmin dəqiqə bu fiirdən dşındı - blə hərəətin düşər-düşməzi l bilərdi. Bir də i, hələ içəridəilərin imliyini düz-əməlli müəyyənləşdirə bilməmişdi...

 

“Yx! Yx! l bilməz!” - Bu səs içəridən gəlirdi, özü də əsəbi qdın hryı idi. Şmilin rvdı Svərin səsinə bənzəyirdi... Həm bənzəyirdi, həm də yx...Sonra xırıltılı kişi səsi eşidildi.

 

Tüfəngi çiynindən döşünə ndirdi. Pillələri htiytl qlxmğ bşldı; qpının ğzınd yq sxldı, istədi yn pəncərədən içəri bylnsın - cürəti çtmdı; öz ləmində bunu qncqsızlıq hsb lədiyi üçün tərəddüdlə gri döndü, təzədən üç-dörd pillə şğı nib yrə çödü.

 

tqdn gələn səs-üy gh rtır, gh d zlırdı. Mərdn Xlıq ğlu şitdiyi zəif, titrə səsin shibini özlüyündə dəqiqləşdirdi - bu, Svər idi - qdın hiddətlə pıçıldyır, nəyəsə tirz dir, dyəsən müshibi ilə rzılşmırdı... rbir hıçqırtı şidilirdi...

 

işinin səsindən dnışnın imliyini yırd də bilmirdi. işinin səsi xırıldyırdı, özü də, qəribə idi i, Mərdn Xlıq ğlun lp tnış gəlirdi. , nəyisə vəd dir, qdın ylvrırdı. Içəridəilər rbir Şmilin də dını çəirdilər. Görəsən, Şmilin özü hrd idi? Gcənin bu ləmində tənh, qərib qdının vinə cürət dib yq qyn im l bilərdi? Bələ qhumlrıdır? Yx, bu, dyəsən qhumluq məsələsinə bənzəmirdi. Xırıltılı səsin shibi iln dili çıxrıb qdın ylvrır, sni ondan imdd diləyirdi. Nə üçün? Xırıltılı səs gcənin qrnlığınd əs-səd vrirdi: “rxyın l bilərsən. Bu işi bir sən biləcəsən, bir mən, bir də bu tq... Hç llhın d xəbəri lmycq bu işdən. Bir də i, llh nə gəzir? llh-zd yxdur. Ydınd sxl i, Şmilin tutulmğınd mənim əlim lmyıb; bu, yuxrılrın göstərişidir... Sən drıxıb özünü üzmə... nun sənə bir qrışcğı yxdur... Hərə özünə cvbdhdir. Hər şy yxşı lcq. Hç əs dəyib-dlş bilməyəcə sizin nəslinizə. Bildin? Indi burlrın böyüyü, işisi mənəm... Niyə mənə blə bxırsn? Bələ inmırsn mənə?.. xı, z-çx tnıyırsn məni... Bələdsən xsiyyətimə. Gəl bir öpüm səni! Istəmirsən? Niyə? lə gördüyüm il gündən gözüm tutub səni...

 

Şmil ry girdi vxt... Yxs hər şy bşq cür l bilərdi... Qulluğun-vəzifənin dəxli yxdur bun...”

 

Mərdn Xlıq ğlunun əsəbililə titrəyən brmğı tüfəngin tətiyində gəzdi. Qpını təpilə vurmqdn özünü zrl sxldı. Qəzəbli işnərtisini, hryını içində güclə bğdu. Bəbələrinin qrşısındn dlu zərrəcilər şütüyüb çdi. Dişləri ilidləndi, ddqlrı səyriməyə bşldı...

 

Uçun-uçun yqlrının ucun qlxıb pəncərəyə srı bylndı. Çırğın zəif işığınd üz-üzə durub qızğınlıql pıçıldşn dmlrın slğun sifətinə diqqət ytirdi - bəli, nlrdn biri Svər idi;qadın txtın bir üncünə büzüşüb hürə nəzərlərlə qrşısındı ucby dm bxır, çiyninə tdığı qr şlın sçqlrını didişdirirdi;onun uzun dnunun ətəyi qırışıb yığılmışdı, nun ğ bldırlrı görünürdü. Qr tllərindən yrılmış bir çəngə sç gözünün üstünə nmiş, üzünə zərif ölgə slmışdı; sni qdının yrşıqlı sifəti əyilmişdi.

 

Ucby işi tutqun rəngli txtl üzbəüz qyulmuş ətilin üstündə şəstlə əyləşib əli ilə blindəi txt qburu sığllyrq xırıltılı səslə, həysız bir ədyl dil töürdü; nun bşınd iri, qrgül dərili ppq vrdı; üstündə iri mtl düymələri prıldyn itlini txtın üstünə tmışdı. işi yn çvriləndə Mərdn Xlıq ğlu nun tutqun, bz sifətini ötəri görüb tnıdı - bu, nun çmiş şgirdi Ədilv idi...

 

nu həbs dəndə il dəfə Ədilvun ynın prmışdılr. vxt Ədilv ltdn-ltdn Mərdn Xlıq ğlunu süzüb, xırıltılı səslə nun slmını lrq qpıd dynn qulbçəyə əmr tmişdi:

 

- Hələli müəllimi prın, nsuz d növbədə dm çxdur, snr dindirib məsələni ydınlşdırrıq... işini incitməyin h...

 

mm Ədilvun nu “dindirməyə” əli çtmmışdı - Mərdn Xlıq ğlu gözətçini öldürüb həbsdən qçmışdı... Indi budur, ylrdn bəri xtrışd ln cinyətrl nun ölgəsini qılınclyn qnun qruqçusunu bir-birindən nsiz divr, dh dğrusu, bir zərbə ilə çililənə bilən şəfff pəncərə şüşəsi yırırdı. nlrı yırn həmin divr, şüşə, ləcə də bu zülmət gcə, bu dəqiqə, bu n nlrı hç özləri blə dər tmədən, birləşdirirdi.

 

Insn ürəyinin qəribə duyğulrı vr. Mərdn Xlıq ğlun birdən (nədənsə?!) lə gəldi i, qdınl söhbət ləyən nun öz əri - Şmildir. Birdən dğrudn Şmil lr h... “Şmil? Ex, Şmil nə gəzir?” Tüfəngin syuq tətiyinə dəyən brmqlrı gizildədi. Gözləri lclndı. Diqqətini tplyıb zəif çırq işığınd bzrn işiyə zəndlə bir də bxdı - indi ppğın ltındn nun ylnız tunc kimi möhəm pysəri görünürdü.

 

Ədilovun bayaqdan bəri qobur sığallayan əli indi txt dğru, rdn d txtın bir üncünə qısılmış qdın srı uzndı. Qdın çiyninə tdığı şl bər-bər bürünüb büzüşdü, yumq imi yığılıb blclşdı. işinin iri brmqlrı qdının çılpq tpuqlrınd gəzdi. işinin bynu iln imi irəli uzndı - dyəsən, qdının əlini öpmə istəyirdi, mm ğzı nun tpuqlrın zrl çtdı, ddqlrını dnun ltındn üzə çıxmış çılpq yğ söyədi; lə bil d tutub lışn ürəyini bulq suyun clmışdı...

 

Qdın üstdən şğı irhl n bxırdı; , tir-tir əsirdi. lə bil i, qdını bğur, qızmış dəmirlə sinəsinə dğ bsırdılr - nun qəşəng ğzı qrxudn əyilmişdi. Ümidsiz gözləri tələyə düşmüş göyərçin imi vurnuxur, uzun, ğ brmqlrı çiyninə tıb büründüyü qr şlın sçğını didişdirirdi.

 

Ədilv qəflətən xflnrq iy bilmiş it imi qnrılıb pəncərəyə bylndı - sni byqdn bəri iminsə byırdn nu güddüyünü hiss tmişdi... Bu ucby dmın sifəti ynə nədənsə n Şmili xtırltdı... (Görəsən nədən?) Ədilv əlini txt qbur tıb yğ qlxdı, qəddini düzəldib qpıy srı yxınlşdı. (Görəsən Şmil hrddır?) Mərdn Xlıq ğlu byqdn sinəsinə sıxdığı tüfəngi cəld üzünə tutub yqd ln tətiyi çədi...

 

RIZ. - Hər işinin tərəqqi və tənəzzülü nun öz vindən bşlyır, bl. Məndən çx sruşurlr i, Bəy ğ, sənin finin həmişə yuxrı lmsın səbəb nədir? Üzr istəyirəm hmınızdn və bu müqəddəs divrlrdn, mən nlr dyirəm i, bl, bun səbəbr rvddır. rvd məni vdən xş üzlə yl slır, və dönəndə xş üzlə qrşılyır. Özü də görün məni hr yl slır - ölü üstünə, ys yrinə. Hmısı d ədərli yrlərdi. Göz yşlrı, ğlşm, tbut... mm mən vdən xş vqtl çıxdığım üçün və də xş üzlə dönürəm.

 

Məhəmməd rəsulullh xətəmun -Nəbiyin, yəni llhın lçisi və pyğəmbərlərin möhürü Məhəmməd, Xədicəyə vlənəndə özünün iyirmi bş yşı, Xədicəninsə qırx yşı vrdı və üstəli Xədicə ii dəfə ərdə lmuşdu, üç uşq nsı idi. rlrındı fərqə bxmyrq, Məhəmmədi il dəfə llhın lçisi imi tnıyn im ldu? im? Öz zövcəsi Xədicə. Snr öz əmisi ğlu Əli, ğulluğu Zyd, tcir Əbubər, dh snr smn, Təlhə, Əbdürrəhmn... Əvvəlcə nun tərəfdrlrı cəmi-cümlətni ibrət idi əlli dmdn. Snr dmlrın syı rtıb yüz, min, milyn ldu. Indi Məhəmməd tərəfdrlrının sy-hsbı bilinmir: nlrın syı bir yndn zls d, biri yndn rtır. Söhbət bund dyil. Sözümün cnı budur i, əgər v sənin üzünə gülsə, vdəilər səni syıb-sçsə,sən uclıb pyğəmbərə də çvrilə bilərsən. n görə də gərə il əvvəl öz v ində, öz ilənin gözündə uclsn. Bu gün öz əhli-əylının gözündən düşən, llhın gözündən lp dünəndən düşüb. vdə qyub gəldilərinizə rxyınsınızs drıxmyın, hər şy yxşı lcq.

 

XR. - Tq-trq!

-   Trq-tq!

-   Tq-trq-tq-trq!

-   Trq-tq-trq-tq!

-   Tq-tq-tq-tq!

-   Trq-trq-trq-trq!

 

 

İINCI MƏTUB.“Böyü rəhbərimizə slmlrım dimidir. Zəmnəmizin dhi hömdrı!

llər tsı!

 

Sizin səxvətiniz və şərfətiniz syəsində biz həytımızın ən mənlı günlərini yşyırıq. Dövrnımız günü-gündən gözəlləşir. Sizin tlıq qyğınız syəsində şd və xürrəm ömür sürürü. Insn bundn əfzəl nə lzımdır? Hç nə...

 

Mən qızıl vxtınızı lıb bəzi-pr məsələlərdən Sizi gh tmə istəyirəm. Ötən mətubd qyd lədiyim imi, mənim hç bir suçum yxdur, səhvən ittihm cəlb lunmuşm. Burd vəziyyətim lp yxşı ls d, hər hld məni iş-gücdən uzqlşdırıblr. Ytmğ txtımız, yuyunmğ suyumuz, gyməyə pltrımız lms d özümüzü xşbəxt hiss diri. Yməyə it ylın bənzər bir şy vrirlər, mm dəxli yxdur, biz gələcəyə böyü ümidlə bxırıq. rtıq nçə vaxtdır i, istintq gdir. rbir məni tənbh dir, yumşq ğcl bir blc əzişdirir, srğu-sul tuturlr. çmiş pşə yldşlrım məndən nədənsə şübhələnmişlər, guy hnsı təşiltls gizli əlqəm lmuşdur. Guy mən llh innırm. Guy Qurn xuyurm, nmz qılırm. Mənim hç yrli-dibli svdım yxdur, blə ln tərzdə Qurnı ncə xuy bilərəm?..

 

Yəqin i, sizi istintq nrt lrq hnsı cinyətə görə cəlb lunmğım mrqlndırır. ləmi? Nlr, nd qy hər şyi yrli-ytqlı dnışım, ötən dəfəi mətubumd bş vrmiş hdisəni təfsiltı ilə dnışmq istəmədim, fiirləşdim i, çərənçili, uzunçuluq dib vxtınızı lrm. mm indi məcburm i, dnışım...

 

Bir nçə y əvvəlin söhbətidir. Biz ənd fəllrın içi itbçlr pylyırdıq - bu, llhsızlıq cəmiyyətinin üzvlü itbçsı idi. itbçlr mərəzdən gəlmiş hörmətli bir yldşın bşçılığı və iştirı ilə pylnırdı. ndn bşq dilv və digər dörd-bş dm d həmin təntənəli ziyfətdə iştir dirdi.

 

Mərəzdən gələn yldş fəllr üzvlü itbçsını - llhsızlıq dınışqsını təqdim tdicə nlrın əlini sıxır, nlr gələcə işlərində uğurlr diləyir, din xdimlərinə - mlllr, şişlərə, xundlr qrşı prıln mübrizə yllrı brədə məlumt vrir, bütün ilsə və məscidlərə d vurub yndırmğ çğırış ln dirdi. itbçnı lnlr söz vrirdilər i, hər cür dini təxribt qrşı sinə gərəcə, din xdimlərinə divn tutcqlr. Mənim firim, rzum idi i, həmin təntənəli ziyfətdən çıxn imi, bu rlrd d-sn shibi imi məşhurlşmış bir mllnın bəyz sqqlındn ypışıb nu cmtın qbğınd sürüyüm. Bəs ncə? Xlqı sıblığ, dilənçiliyə düçr dən nlrmış! mm bu rzum, bu niyyətim bş tutmdı. Niyə? Indi dyərəm.

 

Mərsimin snund cmt - fəllr dğılışmğ bşldı. xırd qpıdn çıxn dmın - burlrd nu ymsı ilə çğırırlr - Qturun (n min lənət!) yğı ndrd nəyəsə ilişdi. Qtur z ql üzü üstə yrə səriləcədi, mm özünü trzlyıb qpının dəstəyindən ypışdı və yvş səslə: “llh, sən sxl!” - dyib mızıldndı. Bunu təcə mən şitdim. (Gərə qulğım r lydı!). Tz gri dönüb mərəzdən gələn yldş və dilv pıçılddım i, bəs Qtur llh innır. dilv sruşdu i, hrdn bilirsən bunu? Ddim i, Qturun llh indicə ğız çdığını qulğıml şitdim. dilvun sifəti bzrdı, üzü səyridi, gözü qıyıldı, ğzı əyildi. Bğırdı i, tz Qturu qytrın gri. Birinci yüyürən mən ldum. Nəçəlniin əmrini yrinə ytirmədən şərəfli nə l bilərdi?!. Qturun bynundn ypışıb tğ gətirdim. Mərəzdən gələn yldş dinməzcə susub bizə bxırdı. Srğu-sulı dilv prırdı. Söhbətin gdişindən bir şy nlmyn Qtur qnlı-qnlı mənim üzümə bxırdı. Mən özümü sxly bilməyib Qturun üstünə bğırdım i, sən dyildinmi qpıdn çıxnd llhın dını tutn? Qtur çiyinlərini çədi: “Nə lsun i?” Hünər tmiş dm imi, tz Ədilvu qbqlyıb qışqırdım i, sən dinə-xurft innırsn, sənə llhsızlıq dınışqsı vrmə düz dyil. Gözucu bxıb gördüm i, Ədilv bığltı gülümsəyir - yəni işində l, dvm lə, qy yuxrıdn gələn yldş görsün i, ncə prtiv işçim vr... Mən səsimi dh d qldırdım: “Sən llh innırsn! Səndən llhsız lmz!” Qturun gözü əlləsinə çıxmışdı. Dyəsən, qırımımdn hiss dirdi i, xın xındn dyil. Hç birimizin gözləmədiyi möcüzə bş vrdi. Qtur çuxsının döş cibindən byq ldığı “llhsız dınışqsını” çıxrıb üstünə qırmızı prç çəilmiş stlun üstünə qydu və slvt çvirib həmin biltə nd içdi i, bəs dinə innmır. Bu tərəflərdə Qtur qyri-ciddi, ylnçı dm imi tnındığı üçün nun ndın innn lmdı. Ədilv mənə göz lədi. Işə bşldım: tüfəngin qundğı ilə Qtur bir, ii... ypışdırdım. Mərəzdən gələn yldş təəccüblə mənə bxs d, təminlə susurdu. Qtur ddi i, bəs nəyə nd içim i, innsınız?..


Ədilv divrdı şəli göstərib (, sizin şəliniz idi, əziz rəhbər) ddi i, şələ nd iç i, dinə, llh innmırsn. Qtur nd içdi. Snr mən rty çıxıb ddim i, Qtur, üncdəi byrğ nd iç i, llh innmırsn. Qtur ddi i, byrğımız hqqı Allaha innmırm. Mən ynə dilləndim i, yln dnışırsn, sən llh innırsn, dindrsn. Ynə tüfəngin qundğı işə düşdü... Bir, ii... Dmə, əsl möcüzə qbqdymış. Qtur llhsızlıq dınışqsını çıxrtdığı cibindən dəsml büülü bşq bir itbç d çıxrıb stlun üstünə qydu. Dəsmlı çdı - bu, Qurn idi. Qtur diz çöüb Qurn əl bsdı və nd içdi i, dinə innmır. Mən ynə isrr tdim i, yln dyirsən (ş dilim quruyydı!). Qtur yğ durub gri çəildi, di-di üzümə bxıb ddi: “Yln dyirəmsə bu Qurn mənə qənim lsun. Əgər blə ciyərli llhsızsns, gəl sən də əlini bu müqəddəs itb bs və nd iç i, mən yln dyirəm”. Mən quruyub qldım. Gicghımı tər bsdı. Mərəzdən gələn yldş və Ədilv tərs-tərs məni süzdülər. Nə tməliydim? Qrxudn dizlərim əsdi. xı, hrdn biləydim i, bu Qtur öpə ğlu dinə, llh innır, y yx... Yln yrə bu müqəddəs itb ncə nd içəydim? Qtur məni ymn yrdə hqlmışdı.

 

biri yndn d Ədilv sni Qturu müdfiə dirmiş imi, üstümə bğırdı i, nə durmusn, nd iç!.. Mərəzdən gələn yldş elə öz əzəli təminiylə susmğınd idi. Görəsən Ədilv niyə qəzəblənmişdi? Bələ mənə gələcə rəqibi imi bxırdı? Bilmirəm... mm bursı vrdı i, mən dəqiq bilmədiyim şy brədə Qurn - bu müqəddəs itb əl vurub nd içə bilməzdim. Indi Qtur məni üstələmişdi, gözü ilə yyirdi məni - yəni nə durmusn, nd iç də... nd iç Qurn... nd iç i, Qtur yln dyir, Qtur llh innır... Yrimdəcə dnub qlmışdım. Bir Qtur görə byd itb - Qurn ncə nd içəydim?..

 

Ədilv səsini dh d ucltmışdı. Bğırıb üstümə şşəllənirdi i, llh innmırsns - Qturun yln ddiyini təsdiq dirsənsə, indi özün nd iç. Nə dnış, nə də tərpənə bilirdim. Irəli yridim i, əlimi Qurn bsım, sni dirsəyim qurudu, qlum hvd qldı, tüfəngin qyışı çiynimdən sürüşdü, - silh döşəməyə dəyib guppulddı, lülədən çıxn çvutm güllə divrdn sılmış şəli bu üzündən dşib üzünə çdi: , Sizin şəliniz idi, böyü rəhbər... Güllə düz ğzınızın içindən çmişdi. Hmı yrində dnub qlmışdı. Qtur slvt çvirdi... Qurn, üstünə qırmızı örtü çəilmiş stlun üstündə idi, nun vərəqləri titrəyirdi. Möcüzə hələ dvm tmədə idi - çüni hmımızın gözü qrşısındc müqəddəs itbın vərəqləri öz-özünə çvrilməyə bşldı. lə bil ülə əsir, səhifələri vərəqləyirdi. slində isə ülə-zd yx idi. Özümü sxly bilməyib diz çödüm... Bircə nu hiss tdim i, bynumun rdını nəsə öz imi dğldı. Gözümü çnd özümü indii yrdə - həbsxny çvrilmiş müqəddəs yrdə gördüm. Qturun snrı tlyindənsə xəbərim lmdı...

 

Əziz rəhbər, özünüz dyin: mənim günhım vrmı? xı, yln yrə ncə nd

 

içəydim? Indi məni hər gün döyüb incidirlər i, guy gülləni bilərədən Sizin ğzınız tmışm, guy hnsı gizli təşiltls əlqə sxlmışm. Mənim hç bir təşiltl hç bir zmn hç bir əlqəm lmyıb. Məni əbədi zdlığ Siz çıxrmısız, ölsəm də Sizin uğrunuzd ölümə gdəcəyəm. mm xhiş dirəm, sərəncm vrin - mənə zdlıq vrsinlər. Mən burdn çıxndn snr höumətimizin bütün tpşırıqlrını ynə cn-bşl yrinə ytirəcə, nun düşmənlərinə qrşı dh mnsız lcğm. Qtur imilərini yrindəcə güllələyəcəyəm...

 

Bu mətubu mənim dilimdən hörmətli müəllim Şmil ərimli qələmə lır. nun d təqsiri yxdur. Hər hld vrs d lp zdır. Mənim əvvəli mətubumu qələmə ln Mərdn Xlıq ğlu, sən dmə bizim quruluşun düşməni imiş. Çüni , gözətçini bğub həbsdən qçdı. Təhri dirdi i, mən də qçım. Mən nun qçmq firini həbsxn gözətçisinə vxtınd xəbər vrsəm də nəticəsi lmdı - gözətçi sözümü qulqrdın vurdu, xlq düşməni rdn çıxdı. Şmil ərimli isə Mərdn Xlıq ğlundn dərs ls d nun ylu ilə gtmə istəmir. Hər hld mənə blə gəlir.

 

Əziz rəhbər, ümidvrm i, bu mətubu ln imi mənim həbsdən zd lunmğım brədə sərəncm vrəcəsiniz. Hörətlə Sizin içiyiniz, höumətimizin qulu

llhqulu”.

 

 

VTIN. Qpı bir zdn çılcq, bu yrıqrnlıq iti işıq zlğı düşəcə, içəri tqdn çıxn əsgərlərin y itələyib, y d sürüyüb gətirdiyi dm nun ixtiyrın çəcə, isə tüfəngin lüləsini həmin dmın - rtıq ölümə məhum dilmiş cninin üstünə tuşlycq, nu qbğın qtıb “Mədən” dyilən yrə srı üz qycqdı.

 

mm qpı hələ çılmırdı. Içəridəi tğ gətirilən dmlr gizli yll çib-gəlirdilər ; həmin yldn nun xəbəri yxdu, dh dğrusu, xəbəri vrdı - mm bu ylu öz gözləri ilə görəməmişdi; bu gizli yol barədə O, başqalarından eşitmişdi. Həmin ylun ğzınd silahlı gözətçilər dynırdı. Yəqin i, həmin yldn içəri çənlərin ürəyində ümid dyilən şy də lurdu, nlr öz günhsızlıqlrın innırdılr, mm bu yldn , nun gözətçili tdiyi yldn, çənlərin ümid dyilən şylə hç bir əlqəsi lmurdu, çüni bu qpıdn çıxnlr hr ncə gtdilərini çx yxşı bilirdilər - bilirdilər i, bu yl çıxnlr bir dh gri qyıtmırlr.nlr bircə şy brədə fiirləşirdilər: gözlənilən ölümü tzləşdirmə, ylu qısltmq, əzb tzlilə sn qymq... Hə, bir də ğrısız ölmə. mm ğrısız ncə ölmə lrdı i? Hələ lə dərmn tpılmyıb i, insn əzbsız ölüm bəxş tsin. ls-ls bu yrdə ölümə məhkum olanın bircə güllə ilə tz-tələsi hənirini əsmə lmi öməyə gələ bilərdi: , bu lmin sirrini rtıq tmm-ml öyrənib əxz ləmişdi. Gupp!.. Tpp!.. Xırp! Nəfəsin əsildi? Hə, llh sənə rəhmət ləsin! Inciyən yrin-zdın yxdur i? Yx? lmz d! Mən öhnə qəssbm: bilirəm zərbə hnsı cinhdn ncə təsir göstərir. lə bunun özü də limli işidir: Axı, hər ğulun işi dyil i, cəmi bir, uzğı ii güllə ilə kəl imi qüvvətli dmı yrə sərsin! Hə, bəs bu dmlrı niyə qırırlr görəsən? Lp sllqxn qyunlrı imi şqqlyırlr bu cmtı... Yəqin i, bir günhlrı vr bunlrın. Günhsız dmı öldürürlər i? günləri eşitmişəm ki,bəs öz əmimi də tutublrmış, həbsxn gözətçisinə əl qlıdırıb çıxıb rdn... Yxşı i, həmin gün həmin gözətçinin əvəzində mən lmmışm. Yxs lə məni bğub qçrmış. Yx, mənə əli gəlməzdi. lsun i, mən özüm qəzəblənib nu öldürərdim. Öldürərdimmi? Nə bilim? Höumət işidir. Görsəydim i, qçıb rdn çıxmq istəyir, məcbur lub tcqdım. Əlcım nədir? Höumətlə höumətli tmə lmz i. Dyir : t, gərə tsn!.. Bəyəm öz bşım öz əlimdədir? mm bursı d vr i, hədəfə dəqiq tmğı öyrənmişəm. Qrxn vxtım dh ötüb çib. Indi güllə ətə girəndə lə bilirəm i, ərə yğ bıçq btırırlr. Pis çıxmsın, hərdən lp ləzzət lırm. Sən dmə, dml hyvnın rsınd lə bir fərq yxmuş; ölümü hər iisi yni cür qrşılyır - hər iisi ölümqbğı xflnır, əsir, hər iisi güllə dəyəndə, y bıçq sümüyə işləyəndə böyürür, ölən zmn xırıldyır. Ölən hyvnlrın gözündə yş gilələnir - bunu qəssb ln əs yxşı bilir. dmlrın d bəbəyində sn nəfəsdə iri dmcılr gilələnir - bu prıltını ylı gcələrdə cn vrən dmlrın üz-gözündə çx görmüşəm.

 

Görəsən, bu dmlrın təqsiri nədir? Lp lə əmimin... nə günhın yiyəsidir?..O,adam öldürüb...Yox,o,tutulandan sonra adam öldürüb...Əvvəllər müəllim olub...Onu bir də tutsalar öldürəcəklər...Bəs görəsən kim öldürəcək,kim güllələyəcək onu? h, indi dm öldürmə tyuq bşı üzmədən sndır... Yx, günhsız dmı öldürməzlər yəqin...

 

nun əss iş günü gcələr bşlyırdı. dətən, səhərə yxın öz növbəsini təhvil vrib və tələsirdi. Gündüzlər çx zmn ytır, bəzi hllrd qəsəbəyə çıxır, dün-bzr bxırdı. üçələrdə, yllrd gözə z dm dəyirdi. lə bil dmlrın syı günü-gündən zlırdı. lə bil dmlr hrs çəilib gizlənmişdilər. lə bil sn vxtlr dmlr gözə çrpmqdn, diqqəti cəlb tmədən çəinirdilər. Nə lmuşdu bu dmlr? nlr bir-birlərindən nə istəyirdilər?..

 

Dizinin üstünə qyub syuq lüləsini vcund bər-bər sıxdığı tüfəngi il dəfə görürmüş imi diqqətlə süzməyə bşldı. Tüfəng n syuq ilnı xtırltdı - üşəndi, bədəni çimçəşdi... lnını syuq tər bsdı. n lə gəldi i, indi imsə ğır plıd qpını qəflətən çıb tğ girəcə, tüfəngi nun əlindən qpıb lüləni gözünün içinə tuşlycq, tətiyi çəib təş çcqdı. , silhın qundğını bər-bər sinəsinə sıxdı... Hç əs l bilməz nun əlindən bu qşlüləni! Hç əs!.. Bu tüfəngi n Ədilv vrmişdi. Özü də silhı qəbul dəndə qr cildli iri bir dəftərə öz dəsti-xətti ilə iri hərflərlə yzmışdı: “Təhvil lırm”. Snr d ltındn ql çəmişdi. Tüfəngin lüləsi gödə, qundğı iri,çəkisi ğır idi. Güllə çılnd səsi bğuq çıxırdı: “ Guppp-p-p...”

 

Hə, bəs nə üçün qrışq imi əzib qırırlr bu dmlrı? im qırır? lə dmlrı qırnın biri nun özü dyildimi? Özü? xı, n dyirlər : öldür, - d öldürür. Özü də çx vxt dmlr əzb vrməmə üçün yni-yni üsullr tpıb əşf dir : bəzən lp bir təşlə nlrın bütün əzblrın sn qyur. nun d əlindən gələn yxşılıq budur. Xırıldy-xırıldy yrə sərilib iln imi qıvrıln dmlrın əzbın tmş tməyə çx d hövsələsi lmur. T nyləməlidir i? n tpşırırlr : öldür!

 

-    d öldürür. Görünür, hərdən dmlr həyt imi ölümü də səxvətlə bəxş tmə gərədir. Ölüm dmlrın bütün əzblrın sn qyur, nlrı rht, dinc bir ləmə çəib prır...

 

Nçə gün əvvəlin söhbətdir. Həmin gcə dördüncü, y bşinci dmı qbğın qtıb “Mədən”ə sarı prırdı i, bədbəxtin bu dünyyl bütün dv- dlşın, nə vxtdn bəri çədiyi əzblr sn qysun. Həmin dm - bu qc düny ilə hqq-hsbı hələm-hələm çürütmə istəməyən rt yşlı, müqəvv imi quru, rıq bir dm idi. Həmin dm nun qbğın düşüb öz nməlum qəbrinə srı yqlrını sürüyə-sürüyə ddımlyırdı. Ylun yrısınd məhbus yq sxlyıb gri qnrıldı; nun dstlrı tz silh əl tdılr. isə özündən sılı lmyrq əlinin hərəəti ilə nlr sit lmğı işrə tdi. dm-müqəvv-məhbus nlr üz tutub sruşdu i, məni hr prırsınız? Məhbusun qəribə, cnlı, diri səsi vrdı. Snr həmin dm - müqəvv-məhbus lə həmin diri səslə ddi i, hç nədə günhr dyil və hç nəyi də nun bynun qy bilməyiblər. nlr - və nun dstlrı susub yllrın rəvn ldulr. Məhbus d yqlrını sürüyə-sürüyə yrindən tərpəndi. nlr hç nə dmədilər. nlr nə dyə bilərdilər? nlr nə dəxli vrdı i, məhbusun günhı vr, y yx? Bir də i, nlr nəyə görə bu müqəvv-məhbusun qrşısınd hsbt vrməli idilər? Nəyə görə? Məhbus ddımlrını yvşıdıb üzünü təcə n srı tutrq sruşdu i, əgər mənim yrimə lsydın bu anlarda sən nə dərdin, nə düşünərdin? Əvvəlcə nu gülmə tutdu. Məhbus əmr tdi i, ddımlrını iri t, yxs... “Yxs” nə? Güllələyərəm səni? nsuz d bir zdn güllələyəcə. lə by-buxunundn, yrişindən görünür i, cəmi bir,uzağı ii təşli - ii  gülləli  cnı  qlıb.  Gupp!..  Guppp!..  Vəsslm-şüdtmm.  llh  rəhmət ləsin... Bütün bunlrı ğlın gətirəndən snr birdən fiirləşdi i, y ddi-bidd, birdən nun özünü... nə vxts bx budu blə, bu qydd qbqlrın qtıb güllələməyə prslr nə dərdi? ğlyrdı? Qışqırrdı? Ylvrrdı? Susrdı? Gülərdi? Niyə? Nə üçün? xı, im idi nu dinləyən? Insnlrın hmısı mnsızdı... Lp quzu imi sit görünən dmlrın d ürəyinin, byninin ən dərin, ən qrnlıq bir üncündə pələng yırtıcılığı, cnvr məkri, tülü hiyləgərliyi yşyır. Təcə şərit lzımdır i, həmin mər və yırtıcılıq, qəzəb və şıltqlıq üzə çıxsın. İln imidir dmlr. Nçə i, quyruğunu tpdlmyıblr öz ylu ilə sürünə-sürünə gdir; lə i, zcıq tin uzdırlr-qəzəblənib fısıldyır, çlmğ dm xtrır. Gərə quzunu görəndə ilnı-çynı d xtırlysn...

 

Hə, dğrudn d, görəsən qbğın qtıb ölümlə görüşə prdığı məhbusun yrinə nun özü lsydı nylərdi? Qrxudn dizləri əsərdi... ddımlrını t bilməzdi yəqin. Bələ də nun özü nu ölümə prn dmın yqlrın düşüb ylvrrdı. Ylvrrdımı? Yxs işi imi, bşını di tutub ölümün, yəni lülənin, dh dğrusu, nun özünü güllələyəcə dmın gözünün içinə di bxrdı? Bxrdımı? , burd işlədiyi müddətdə nə qədər bu cür dmlr görmüş, nə qədər bu cür dmlrı güllələmişdi. Sit, qürurlu, qşqbqlı, bütün “hzırlıq” prssini çəndən snr blə öz təminini itirməyən dmlrı cəmi bir, ii, uzqbşı üç təşlə yrə sərmişdi. dmlrın, təşdən snr yrə sərilən dmlrın, ölümü də qəribə lurdu. Bəziləri güllə tıln imi inildəyib üzüquylu düşürdü; bu cür dmlrın “dəfni” də sn lurdu. lfy itələyib üstünə beş-altı bl ğzı trpq tmql hər şy qurtrırdı. Bu cür dmlr, yəni myitlərə nun rəğbəti vrdı. ləsi də lurdu i, yrə çöəndən snr qışqırıb hry qprır, vəhşi səslə bğırırdı. , blələrinə nifrət dirdi. təşdən snr, dətən, dmlr öz qn fışqırn ddqlrının rsın - ğızlrın trpq təpir, sni ürələrinin təşnəsini syutmq istəyirdilər.

 

Görəsən,nun özünü güllələsəydilər özünü güllələsələr ncə cn vrərdi? Sakitcə can verər,yoxsa fəryad qoparıb kimisə köməyə çağırardı?Görəsən , özünün son nəfəsində kimi xatırlardı?Uşaqlarını?Arvadını?Qardaşını?Əmisini?Ya bəlkə Hansı?O Hansı ki,bir vaxt Onun qardaşını özü ilə uzaq,yad bir məmləkətə aparıb onun təhsil lmsın ömə tmişdi. Yxs O,özünün son nəfəsində lə indi öldürməyə prdığı bu müqəvv-məhbus-filsfu xtırlrdı? Zlım blsı qəribə sullr vrir: məni hr prırsız? Mənim yrimə siz olsaydınız bu anlarda nə dərdiniz?Axmaq,bəyəm sən özün bilmirsən ki, Hr prırıq? - Güllələməyə! Bildin? Sənin yrinə biz nə dərdi? Biz sənin yerində ola bilmərik.Sadəcə olaraq,biz səni əvəz əvəz də bilməri!Sən,deyəsən çox ağıllısan;bizim isə bu qədər ağla ehtiyacımız yoxdur. Qndın?!. Səfh... Müqəvv-filsf-xmq... Bir bunun pyğəmbərli tməyinə bx! Filsfluq tməyinə fiir vr bunun!..

 

Gəlib Mədənə ytişdilər. Xəndəyin düz bşın dirəndilər. , tüfəngi qəflətən qldırıb təş çdı-qrxdu i, bu səfh-müqəvv-filsf-məhbus ynə qəribə-qəribə, xmq-xmq sullr vrib nu, ləcə də nun dstlrını bzdirər; bun görə də n vxt d qznmğ imn vrmədi, tətiyi çəməyi ilə məhbusun üzüquylu düşməsi bir ldu. Və... məhbus, bəli, bəli, məhbus hcıytmz imi qəfildən sıçryıb yğ qlxdı - ynə dimdi dyndı. Bu dəfə dstlrı nu qbqldı - nlr blin ğzı və tüfəngin qundğı ilə ölmə istəməyən məhbusun bşın, bynun, sinəsinə döyəcləməyə bşldılr. Ölmə istəməyən dm yrə sərildi və iinci təşdən snr iln imi, sxulcn imi qıvrılıb çıldı. z snr silələnib,çabalayıb, prpılyıb üstünə tıln trpğı təpikləyərə... ynə di qlxdı. nlrın üçü də yrlərində dnub qldılr. Ölmə istəməyən dm nlrın üzünə bxırdı. Ölümə məhum lunmuş məhbus ölmə istəmirdi; həmin ölmə istəməyən dm pişi cəldliyi ilə irəli tullndı, mm qllrı bğlı lduğu üçün diyirlənib lfnın dibinə düşdü. Ynə güllə çıldı.Onlar təsadüfi hallarda üçüncü dəfə atəş açırdılar;axı,gülləyə qənaət etmək lazım ğəlirdi;tapşırıq belə idi.Amma indi məcburiyyət qarşısında qalıb israfçılıq etmiş-bir güllə artıq atmışdılar.Üçüncü ğüllə öz əhəmiyyətli təsirini o dəqiqə göstərdi: ölmə istəməyən məhbus xırıldyıb ilan görmüş irpi imi yığıldı... Snr isə kirpi görmüş ilan imi dümdüz dyndı. nlr əmin ldulr i, dh nrht lmğ dəyməz... Ölmə istəməyən, mm rtıq ölmüş dmın sinəsinə iri bir dş diyirləyib üstünü trpqlmğ bşdılr...

 

, indi plıd qpının ğzınd öz tüfənginin qundğını qucqlyıb həmin gcəni, həmin gcəi məhbus-müqəvv-səfhi xtırlyırdı. Həmin dm ölmə istəmirdi, mm ölümə məhum lunmuşdu, ölməli idi. Bşq yl yxdu. Ölümə gdən ylun snu görünmürdü.

 

RÇITTIV. Güllə səsi şidiləndə qntrğsı cöə ğcın bğlnmış, rəngi qrnlıqdn sçilməyən t, yqlrını yrə döyüb əsi-əsi işnədi. Gcənin zülmətində tın ğzındn çıxn hvxuruq cq tüstüsü imi burul-burul ətrf yyılırdı... Ətürpədən, qrxunc qdın bğırtısı qəfil güllə səsinə, t işnərtisinə qrışıb gcənin sirli sitliyini çili-çili lədi. Yrıqrnlıq tq bircə nd qtı, bğuq tüstü dumnınd bğuldu...

 

Ppğı pysərinə düşmüş, əlini mtl düymələri işıldyn itlinin döşünə sıxıb böyrü üstə txtın qbğın yıxılmış Ədilv it imi zəngildəyir, ulyırdı. Svər əlini sinəsində çrpzlyıb tğın üncünə sıxılmışdı. Qrxudn qdının yqlrı əsir, ddqlrı səyriyir, nəfəsi təngiyirdi; hıçqırığı zrl şidilirdi; lə bil indicə hry qprn dyildi. Gəlin üz-gözünə dğılmış şəvə sçlrını əli ilə yn drqlyrq pəncərədən tlnıb içəri düşən nməlum dmın imliyini müəyyənləşdirmə istəyirmiş imi, hürə nəzərlərlə, qrx-qrx iri qrltıy srı bylndı. Bxışlrı Mərdn Xlıq ğlunun qn çnğın dönmüş, tğın lqrnlığınd cnavr bəbəyi imi prıldyn gözlərinə stşnd Sevər sni bir qədər txtyıb sitləşdi.

 

Mərdn Xlıq ğlu dinməz-söyləməz, təhlüə gözləyən tərəddüdlü bxışlrl nu byırd gözləyəcəyinə işrə dib iti ddımlrl tqdn çıxdı. Içəridən qb-qcq səsi, pl-pltr xışıltısı şidildi. Hər biri bir il çəən nlr ötüb çdi. Əlindəi bxçnı döşünə sıxıb çiyninə qr yun şl tmış qdın, cöə ğcının böyründəi tın yüyənini tutmuş Mərdn Xlıq ğlun yxınlşdı. işi tın üzəngisindən ypışıb iti, sərt bxışlrl əmr tdi, yəni: “min!” Qdın ömründə t minməmişdi. n görə dnuq bir vəziyyətdə tın ynınd dynıb mddım-mddım gh işiyə, gh d qrnlıqd sədəf qşı cəböcəyi imi işıldyn yəhərə bxırdı. Bu n yxınlıqd nəsə şqqılddı. lə bil quru budq qırırdılr. t qulqlrını şələdi. Mərdn Xlıq ğlu rtıq dözə bilməyib irəli ddımldı, qdının blindən ypışıb quş cəldliyi ilə nu tın blinə - yəhərin üstünə qldırdı. lə həmin cəldlilə qdının yüngül yqqbılrının pəncəsini üzəngiyə çirdi. Yüyənin ucunu n uzdaraq tüfəngin qundğı ilə tın ymbızın yüngülcə vurub st, xırıltılı səslə dilləndi: “Sür, ləngimə, özünü stnsiyy çtdır...” Qdın stnsiynı yxşı tnıyırdı. Qəsəbədən r tl uzqbşı bir stlıq yl lrdı. t yrindən tərpənəndə qdın bir əlilə bxçdn, birisi əli ilə də yüyəndən bər-bər ypışdı...

 

Mərdn Xlıq ğlu qrnlıq gcəyə qvuşn tlını gözləri ilə ötürüb gri döndü. Pillələrlə qlxıb htiytl içəri çdi. Əli tətidə idi; ətrf göz gəzdirdi. Qəribə idi: byq it imi zəngildəyən yrlı Ədil Ədilv indi qəfildən... yx çıxmışdı. Döşmədəi qrmtıl qn ləələri çırğın öləziyən işığınd prıldyırdı.

 

lə bil i, burlrd dil dyilən bəndə hç yrli-dibli lmmışdı... Uzqlrdn təş səsi şidildi. Görəsən, im tırdı? imə tırdı? Görəsən bu gcənin, bu qrxunc zülmətin bir snu vrdımı? Mərdn Xlıq ğlu st ddımlrl həyətə ndi. Hry, hnsı səmtə üz qycğını hələ özü də düz-əməlli əsdirə bilmirdi. n lə gəlirdi i, bütün yllr bğlıdır, hər bərənin ğzınd bir şiçi durub nun gəlişini gözləyir, nu güdüb tr, tələyə slmq istəyir...

 

Çx gümn i, Şmili də tutmuşdulr. çən dəfə Şamilin özü ötəri dmişdi i, sn zmnlr nu izləyirlər. Nəyə görə? Səbəb zdırmı? Məsələn, vxtilə Mərdan Xlıq ğlundn dərs ldığın görə. Lp lə mətəb bitirib təhsil shibi lduğun görə. Svərə, nun gözəlliyinə görə. Dh nəyə görə? Hə, Svərin tsının “sğçılıq”, y d i, “slçuluq” fəliyyətinin ifş dilib işinin həbs lunmsın görə; Svərin qrdşının Türiyədə təhsil lıb gri qyıtdığın görə; dyirlər i, yzıq uşq “şğımı”-”yuxrımı” hrs myl göstərirmiş. Indi hərə bir səmtə myl dirdi. Bir də i, səbəb tpmğ nə vrdı, xı? Düny səbəblə dlu dyildimi? Təi vurulmğ byun lsun, qılınc tpmq sndır. Hç sllqxnlrd blə , hyvnlrı bu cür mnsızlıql qırmğ ürə ləməzdilər. dmlrl bərbər ümidlər də qırılırdı. əndlər svrulmuş dəyirmn dönürdü. Hər yn zülmətə çvrilmədə idi; hətt, Günəşin dğub prlmsı d bu zülmətin üstünə işıq sl bilmirdi. Əslində ğlmlı ln bu vəziyyət həm də lp gülməli idi: yni dövlət qururdulr! mm iş bununl bitmirdi i... Yni dövləti “yni dmlr” qururdu. Bu “yni dmlr” əslində lə “öhnə dmlr” idi ; mm indi nlrın ədsı, rəftrı dəyişmişdi; sni bunlr hrdns bşq bir dünydn gəlmişdilər və özlərinin “yni idylrını” tpl-tüfənglə yridirdilər. rtıq qnşu Islı əndi “yni dmlrın” əli ilə “öhnə dmlr”dn təmizlənmişdi. Mərdn Xlıq ğlunun dstlrı Mhrəli Mustf ğlu, Nəsib öçəri ğlu, Məcid bbs ğlu, Məsim Qurbn ğlu güllələnmişdi. Bunlrın hmısı bir əndin, bir nəslin övldlrı idi: Is işinin, Is cğının övldlrı... Güllələdilərini güllələyir, brələrində “dəlil-sübut” tp bilmədilərini isə sürgünə göndərirdilər.

 

Bu tərəflərə Ədil Ədilv imi “öhnə”dən qlmış “yni dmlr”l ynşı, hç əsin tnımdığı lap yeni “ynilər” də gəlmədə idi: rlrınd ruslr d vrdı, rmənilər də, gürcülər də... nlr öz yrli hvdrlrı-dyqlrı vsitəsi ilə “öhnələri” güllədən çirirdilər. mn llh, bu insnlr ncə də mnsız, qnsız imişlər! Bələ lə indiyəcən hmının içində bir “quduzluq” - bşqsının qnın hərisli və cəsədinə yriləmə hissi gizlənmişdi?!. Bələ indi əlvrişli şərit yrndığın görə vəhşi hiss - “quduzluq” birdən-birə fısqırıb üzə çıxmışdı?.. Bütün bu lylr-lnlr və lcqlr brədə düşündücə Mərdn Xlıq ğlunun bşının tüləri qılınc imi vxrlnıb diəlirdi. “Özün qru bizi, tnrım!” Bir-ii y əvvəl nun - Mərdn Xlıq ğlunun öhnə tnışı Mehrəli işini gcə iən tutub prmışdılr. Dyəsən, gündüz gəlməyə çəinmişdilər. Qrxmuşdulr i, cmt duyuq düşüb yğ qlxr. Özü də gör bir im tutdurmuşdu Mehrəli işini? Mehrəli işinin qpısınd səhər-xşm yllnn Ədilv. Mehrəli işinin ğlnlrı ilə turub-durn, nun vinin əziz qnğı Ədilv. imsə gcənin gird yrısı Mehrəli işinin qpısını döyüb, xhiş dib i, bş-üç dəqiqəliyə byır çıxsın. Mehrəli işi, dyəsən duyuq düşüb, içəridən sruşub i, bl, gyinim çıxım, yxs lt pltrınd? Yd dm qpının bəri üzündən pıçıltı ilə dyib i, gyinib gəlsən dh yxşı lr; yəqin gcə qnğı qrxub i, bu qəfləti gəlişin səbəbini Mehrəli işinin rvdı, zəhmdə nun özündən gri qlmyn Bhr xnım, ğlnlrı Shvlı, Mhvlı, Dstumlı, Qədimlı bş düşüb sğ tiəsini qulğı byd dərlər. Gcə qnğı “işi imi” tirf dib i, bəs Mehrəli işini höumət özü istəyib; mm niyə istəyib - bu brədə qətiyyən xəbəri yxdur. Mehrəli işi sitcə pltrını gyib, yn-yn döşənib ytışn qızlrının - Tellinin, Gülənin, Zərinənin lınındn sitcə öpüb, iri txtd bir-birinin bynunu qucqlyıb ytn ğlnlrı səmtə ötəri bxıb (yuxudn ytmmq üçün nlr yxınlşmyıb), birisi tğ çərə byırdn gələn səs-üyə ynmış rvdı Bhr xnımın qulğın pıçıldyıb i, nu “yuxrıdn” xtrırlr, və gc qyıts nigrn lmsın. rvd ərinin üzünə diqqətlə bxrq yğ durub, divrdn - xlçnın rxsındn sılmış qşlüləni götürüb qpıy srı gdib. Mehrəli işi rvdın vxtsız ölmüş qrdşının grunu nd verərək onu gri qytrıb, qpıd vurnuxn silhlı dmın qbğın (bələ də rxsın) düşüb öz yğı ilə “ dm” gdib.

 

Mərdn Xlıq ğlu Mehrəli işini yxşı tnıyırdı. Sən dyən yüsə təhsili lms d o, bu tərəfin syılıb sçilən dmlrındn biri hsb dilirdi. Əvvəllər çxlu ml-qr sxlyıb iri-iri vlər tidirmişdi. lə i, höumət ml-qrnı tplyıb rtl yrtmq istəmişdi - nd Mehrəli işi hmıdn qbğ düşüb özünün bütün sürüsünü, nxırını höumətə bğışlmışdı. Tidirdiyi böyü vləri mətəb lətdirmişdi. Şhlı işinin səxvətinə çxdn bələd ln yrliləri nu sədr sçmişdilər; burlrd nun bir sözünü ii ləyən yxdu. Bursı d vrdı i, işidən təcə səxvətinə yx, həm də zəhminə, qəzəbinə görə çəinirdilər... Bəs nu sonra nəyə görə həbs tmişdilər? nun tutulmğın nə d qymuşdulr? Dmə, bəs qrdşının hnsı xrici öləyləsə əlqəsi vrmış. Qdınlrın təhsil lmğın mn lubmuş. Rəhbərin şəlini tğın qrnlıq üncündən sıbış...

 

vində öhnə əlifb ilə yzılmış itblr qruyub sxlyırmış... Bundn bşq, qçqlrl - bu tərəflərdə vxtilə böyü nüfuz shibi lmuş llhyr bəylə və Məcid ğyl öhnə dstluğun görə həbs tmişdilər Mehrəli işini. mm hmı bilirdi i, nə llhyr bəy qçq-quldurdu, nə də Məcid ğ. nlrın hər iisi təhsilli-svdlı dmlr idi və Mehrəli işinin istəli dstlrı idi... Dyilənə görə, işi məhəmə srğu-sulınd ğzın su lıb susub, bir əlmə də dnışmyıb. Səbəbini sruşnd dyib i, srğu-sul tutnlrın qırımındn görürəm i, bunlrın məni burdn slmt burxmq fiirləri yxdur, lə bu səbəbdən dnışıb bşımı ğrıtmq istəmirəm. Snr nu d dyib i, bunlr ylvrıb diz çöənlərə, bir-birilərini stıb iln dili çıxrnlr mn vrməyirlər, i, l mənim imi ll-dinməz, qrqbq dm... Yx, bunlr əsl cəllddır, dm bşı əsəndir, mənə bunlr yx, vlə əlqəsi ln bşq bir dm lzımdır i, vəsiyyətimi ləyim, uşqlr sn sözümü çtdırım; dünynı i, blə görürəm, dyəsən, bu xəmir hələ çx su prcq; dyəsən, düny işlərindən bir blc bş çıxrn yr vrmə istəmirlər; bunlr içi dlu bş yx, bş əllə lzımdır; uşq-muşğ, qtur-mtur tpşırıblr cmtın tlyini; Mərdn Xlıq ğlu imi lim dmı məhv tmə istəyirlər; qız-gəlinə stşırlr; dyəsən, xirət gəlib ytişib...

 

Rəhmətli Mehrəli işi nun - Mərdn Xlıq ğlunun d dını çəib sn nəfəsində. Srğu-suld yx, lə-blə üzbəsurt söhbətdə... Dyirlər, snr Mehrəli işi Ədilvun özüylə görüşə bilib. Ədilv nə dyib, nə dməyib, bu məlum dyildi. mm bursı məlumdu i, görüşdən snr bş əsən, döş əsən, dil əsən Ədilv vində üç gün-üç gcə üzüquyulu düşüb, yğ durndn snr ynə Şhlı işi ilə görüşüb... Dyirlər, Mehrəli işini gcəynən güllələyiblər və səhərə yxın nun myiti Mədəndəi lfdn yx çıxıb.Dost-doğmaca babasının adı İsa olan Mehrəli kişi, irq lsun, lə bil i, Is pyğəmbər imi göyə çəilib. Dyilənə görə, bu məsələ ilə yuxrıdn xüsusi mrqlnn lub, güllələnmə gcəsinin səhəri lfnı qzıb Şhlı işinin myitini xtrıblr, iri-ystı dşın ltınd bir vuc lxtlnmış qndn bşq hç nə tpmyıblr. Dyirdilər i, myiti gcə iən Şahalı işinin iri cüssəli, qrxmz, pəhləvn ğlu Shvlı çiyninə götürüb prıb. Bilən yxdu i, myit hrd dəfn dilib, çüni günlərdə ənd qəbristnlığınd təzə qəbir qzılmmışdı. Və nu d dyirdilər i, nçə vxtdn bəri tutulmuş ərinin xiffətini çəib şm imi əriyən, güllələnmə xəbərini şidib byıln Bhr xnım bir nçə gündən snr bir z dirçəlib, üzünü qibləyə tutub Tnrıy lqış ləyib i, hç lmzs işinin tpılıb xils lmuş myitini görüb təsinli tpdım. Bəs görəsən, işinin ğurlnmış myitini hrd dəfn tmişdilər? Mərdn Xlıq ğlu şitmişdi i,Mehrəli kişinin bsdırıldığı yri bu dünyd iicə dm bilir - Bhr xnım və ğlu Shvlı... Bşq hç im. Hətt, Mehrəli işinin bşq ğlnlrı d öz tlrının qəbrindən bixəbər idilər. Məsləhət blə lmuşdu - cvndılr, birdən uşqlıq dib ğızlrındn rd-burd bir söz qçırrlr, qy hələli sirli qlsın. Bəs bu sirli məsləhətin shibi im lmuşdu, görəsən? Mehrəli işinin özümü? Bələ Mehrəli işini güllələdən dm? Bələ işini güllələyən dm? Bələ lp lə Ədilv? im vrmişdi bu məsləhəti?..

 

İndi öz yqlrının rdınc nməlum ünvn üz qyub gdən Mərdn Xlıq ğlu bu ğır düşüncələrin ltınd yy imi əyilərə ürəyində Mehrəli işinin ölümünə z ql pxıllıq dir, üsənirdi: hç lmzs, bu Yr üzündə nun qəbrini bilən ii nəfər vrdı. Hətt, dyilənə görə, xəlvəti də ls iləsi rəhmətliyin qırxını vrib. llh rəhmət ləsin! Bəs nu prıb güllələsələr ncə, hç iz-tzundn xəbər tutn lcqdımı? , bu cür - urvtsız, shibsiz it imi öldürülüb xəlvət bir lfd quyulnmq istəmirdi. şitmişdi i, dmlrı öldürməyə prnlrdn birisi nun öz dst-dğm qrdşı ğludur; Mərdn Xlıq ğlu vxt n cəmi üç il dərs vrmişdi. Bir yn bxnd lə yxşı i, təhsilini dvm tdirməyə öməli göstərməmişdi, əslində bun imnı d çtmmışdı vxt, ylnız nun böyü qrdşını xud bilmişdi. Qulğı çlmışdı i, indi vur-çtlsın xricdə təhsil lıb gəlmiş böyü qrdşı xtrırlr. Niyə? Xrici əşfiyytl əlqəsi lub. Dğrudn? Mərdn Xlıq ğlunun lə bil içini sydulr, ürəyinin strını üzünə çıxrıb qırmncl döyəcləməyə bşldılr. mn llh! Nə cür ylnlr qurşdırırdılr! dinc, sit uşğın xrici əşfiyytl nə əlqəsi? Mərdn Xlıq ğlu özünü ürəyində bələ də mininci dəfə söydü: təqsirin hmısı məndədir, uşğı mən ləələdim. vxt Hnsl xumğ göndərməsəydim indi yəqin i, nu blə ciddi-cəhdlə xtrmzdılr; indi d içi qrdşı imi öz iş-gücüynən məşğuldu... Dyirlər...

 

Yx, dmın dili də gəlmir deməyə. Dğrudnmı nun dst-dğmc qrdşı ğlu dmlrı güllələyir? Sənəti - dmöldürəndir. Mərdn Xlıq ğlu nd hç vxt lçq yfiyyətlər müşhidə dib görməmişdi. Düzdür, qəssb işləmişdi, qyun-quzu, ml-qr, tyuq-cücə bşı əsmişdi, mm dm öldürmə... Innmq istəmirdi Mərdn Xlıq ğlu... nun qrdşı ğlu... gcələr... dm güllələyir. Bələ lə Mehrəli işini də lə güllələmişdi. Yx, indi həbsxnlrın syı qədərdi i... Yəqin dm güllələyənlərin syı d çxdur. llh bilir, imi im güllələyir. Yx, , dm güllələyə... bilməz!.. Bilməz?!. Bilər!.. Yx, yx... Yxşı, bəs bu Svər gəlinin günhı nədir?.. Ədilv dyilən dm - yx, n “dm” dməyə dmın dili də gəlmir, - cəlld, qnsız bu qərib gəlinin bşın nə müsibətdi gətirir? Bələ lə Şmil müəllimi də dın Ədilv dyilən - mm ürəyində insf ədli lmyn qtil tutdurmuşdu? Qəsdən. Svəri ələ çirmə üçün. Öz nəfsi üçün. Öz quduz istəyinin qulu lduğu üçün...

 

Mərdn Xlıq ğlu ylun qırğınd yq sxldı. Söülən dn yrinə bxdı.

 

Stnsiy tərəfdən bğuq qtr fiti şidildi. Görəsən, Svər stnsiyy çt bildimi?

 

Görəsən, Ədil hry yx ldu birdən, vdən ncə qçdı?.. Mərdn Xlıq ğlu qtili əldən burxdığı üçün təəssüf tsə də,onu öldürmədiyi üçün ürəyində bir təsinli də tpdı: nsuz d həbsxnd bğduğu gözətçinin hədəqədən çıxmış gözləri kişinin xəylındn bir n d çəilmirdi. Bələ də lə ölməsə yxşıdı bu cəlld. Yxs əlim iinci dəfə qn btrdı. Yxşı i... hər hld şgirdim lub, dərs dmişəm... Yxs ömür byu əzb çəərdim. Ömür byu?.. xı, irəlidə nə qədər ömür qlıb ki? Bir gün? Bir il?.. llh bilir. Bələ də bir nçə st... Yəqin Ədilv bir zdn bütün dəstəsini yğ qlxızcq. Mərdn Xlıq ğlu, bələ də qrxulu düşməni yrindəcə güllələmə dh sərfəlidir. Yx, yx, nd sənin Ədilvl nə fərqin? Bəs Ədil Ədilvun yıxmdığı v yxs-bun nə d vrirsən? Yxs bun hqq qzndırmq istəyirsən? Yxs qtilə, cəlld mn diləyirsən? Görəcə günlərin vrmış, Mərdn Xlıq ğlu!”

 

Dn yri söülmədə idi.

 

 

ÜÇÜNCÜ MƏTUB. “Zəmnəmizin böyü rəhbərinə içi övld slmım dimi və təbiidir.

 

Bizim ölməz llhımız! İnsnlığın böyü müəllimi!

 

Mənim Sizin müqəddəs dınız yzdığım mətublr indiyəcən cvbsız qlmqddır. Mən əzəli mətublrımd tutulub həbs lunmğımın səbəbi, həbsxndı vəziyyətim, uğrund mübrizə prdığım idllr və idylr brədə Sizə məlumt vrmişdi. Mən hər gün məhbus imi dindirilsəm də, əhtəsində lduğum məhbuslr brədə özümün xüsusi mülhizələrim vr və Sizin mərhəmətiniz syəsində, hətt, burd - həbsxn dyilən bu yrdə blə, bizimçün yrdıln əlvrişli şəritdə özümün düşünüb ğlım gətirdiyim bəzi-pr mülhizələri-hnsılrı i, Sizə çtdırmğı özümə brc bilirəm - söyləmə üçün qızıldn qiymətli vxtınızın çx cüzi bir hissəsini mənim göndərdiyim mətub sərf tməyinizi yri-göyü yrdn llhdn - yəni Sizdən təvəqq tməyi özümə brc və şərəf bilirəm. Mənim rzu, məqsəd və mərmım nədir?

 

Birinci. Bizim rmızd qrxulu düşmənlərin syı hələ həddindən rtıq çxdur. nlr qrşı mübrizəni gücləndirmə lzımdır. Mən bunu hər gün istintq zmnı dyirəm. imdir qulq sn? Ex, müstəntiqlərdən şiyətçi dyiləm. nlr çx humnist dmlrdır. Məni rbir ğc dəyənələ, tüfəng qundğı ilə yüngülvri cəzlndırslr d, qətiyyən incimirəm, qy görsünlər i, mən dözürəm. Qy görsünlər i, mən günhr dyiləm. Mən nlr və Sizə təntənəli şəildə nd içib bildirirəm i, bu lənətə gəlmiş ləəli d mənim təmiz dımın üstündən götürüləndən snr mən xlqın düşmənlərinə qrşı çx mnsız lcğm.

 

İinci. İstintq işçiləri əsl cinyətrlrl, syişi və qnunu pznlrl çx yumşq rəftr dirlər. Bəyəm dmı ylnız döymələ nun günhını bynun qymq lr? Yx! Yx. Yx!.. „ərə cinyətrı bş slsn. Ncə? Nə yll? Məsələn, dırnğını əlbətinlə çəmələ. Sçının, sqqlının tüünü ylmql. Qlunu burmql. Gözünü vmql. Əgər işisə xysını əzmələ, qdıns döşünü əsmələ. Pz çlmql. Bülöv yritmələ. Lm uddurmql. ösöv üstə turtmql. Bğzın qynr su və y ərimiş qurğuşun tömələ. Brmqlrını qırmql... Üsul çxdur. Mən fiirləşib dindirmə üçün bütöv bir sistm hzırlmışm. Qismət ls prtiy tətbiq dəcəyəm. Təhsilim lms d təcrübəm çxdur. Mən sizin məşhur firinizə bir dh isnd tmə istəyirəm: bizim univrsittimiz - həytdır. Bizim nəslin tlyinə şnlı mübrizələr düşüb. Bizim müəllimimiz bu şnlı mübrizələrdir. Təhsil, itb, lm həytd ddımlmq üçün lzımdır - özü də təcrübəsiz dmlr üçün. Bizi isə həyt özü ytişdirib. Biz öz ylumuzdn dönməməliyi.

 

Üçüncü. dmlr həddindən rtıq qyğı göstərilir. Bu qyğının nəticəsidir i, indi gənc nəsil tənbəl və lqyd böyüyür. Görünür, dmlrın lltivdə frmlşmsı bş çtmyıb. dmlr indi təhsilə dh çx cn tırlr, nəini işləməyə. Bizdə Mərdn Xlıq ğlu dyilən bir müəllim vr, ötən mətublrımdn birində nun hqqınd yzmışdım; smplit bir dmdır, cvnlrı bşdn çıxrır. Bizim humnist, ləyqətli, nəcib istintq işçilərinin gərgin zəhmətini yrə vurub - həbsxndn qçdı. Blə müəllimdən hnsı siysi ytinliyi gözləmə lr? , dərs ddiyi gənclərə də bu cür idllrmı şılyır? Və yxud Mehrəli kişi dyilən öhnə rtbbı götürə. Guy höumətimizi ürədən svir, quruluşumuzu qəlbən lqışlyır. Hmısı ylndır. sürünü, ilxını, nxırı d höumətə lə-blə bğışlmyıb. Mehrəli kişi öz çmiş nöərini frmy bş çbn qyub. Niyə? Nə məqsədlə? məqsədlə i, məsələn, sbh bizim bu höumət dvrilsə, təzədən öz çmiş nöərinə - indii bş çbn dsin i, bl, sürünü, nxırı, ilxını qytr gətir öz qpımız. Bx, bu məqsədlə. Mən bütün bunlr brədə müstəntiqə şifhi məlumt vrmişəm. Bizdə Şmil dlı bir müəllim vr i, (çən mətubu n yzdırmışdım) nun brəsində xüsusi dnışmğ dəyər. Bu dm uzun illərdir i, gənc nəslin bşını səfh fiirlərlə rlyırdı. Dyirdi i, höumətin bşlıc vəzifəsi insn qyğı göstərmədir. dmlr gn-bl yşmlı, ninə-uzunun xərcləməlidir və sir və ilxır... Bu, əs-inqilbi fiir dyil, bəs nədir? Bu, xüsusi müliyyətçili dyil bəs nədir? xı, biz il növbədə dövlətimizin vrlı lmsı qyğısın qlmlıyıq. Dövlətimiz vrlıs - biz də vrlıyıq; mm bizim vrlı lmğımız dövlətimizi srsıdıb sıbld bilər. Şmil imi müəllimlərə divn tutmq zmnın öz tələbidir.

 

Mənim dərin təhsilim, svdım lms d idlci məsələlərə dərindən bələdəm. Siysi şüurum ytindir. Həmişə prinsipil lmuşm. lə bu səbəbdən növbəti istintqlrın birində mənimlə bir yrdə - bir həbsxnd ln Şmil müəllimin, (müəllim dməyə də dilim gəlmir) Şmil ərimlinin, vxtilə Mərdn Xlıq ğlundn dərs lmış bu smplit, idlist, xüsusi müliyyətçinin brəsində ətrflı dnışıb nun iç üzünü çdım; ifş tdim nu - çürü əxlqın r əsirini. Blə dmlr bizim sinfi, milli, əxlqi düşmənimizdir. Dünən prdılr Şmil ərimlini, gcə gri qyıtmdı...

 

Bu mətubu mənim dımdn Bəy ğ yzır. Sit, həlim bir dmdır. Bələ hçns səhv də burxıb. mm öz səhvini dər dib bynun ln dmı bğışlmq lr. Məncə Siz də hnsı çıxışınızds bu cür və y bun bənzər bir fiir söyləmisiniz.

 

Əziz rəhbər, mən tmmilə ynlış bir təsdüf nəticəsində həbs lunmuşm. Ümidvrm i, mülhizələrimlə tnış lub mənim zd dilməyim brədə məlumt vrəcəsiz. Mən ömrümün yrdə qln hissəsini də Sizin idllrınızın təbliğinə həsr dəcəyəm.

 

Sizin qulunuz

llhqulu”.

 

RÇITTIV. Öz ylquzq həytının bir yxın snunu görmürdü i, görmürdü; içini dərdin iti cynğı söürdü. Hr gdə bilərdi? imin üstünə pənh prmlı idi? im idi n öz cğı bşınd sığıncq vrən? Hç nun özü də blə bir təhlüəyə yl vrə bilməzdi. Hç özü də istəməzdi i, n görə iminsə bşı ğrısın...

 

İçi köhnə ql divrlrı imi uçub       söülürdü. Bu qldn gündə bir ərpic

düşür, bir dş qpurdu. Gözü görə-görə içi vulub qum dönürdü, tz çvrilirdi...

 

Hə, blə-blə işlər, Mərdn Xlıq ğlu. Dyəsən, bu ömrün dh snu gəlib ytişib. Sənin yşıdlrının çxu öz əcəli ilə öçüb gdib xirət dünysın. Bəs sən imi, nəyi gözləyirsən? Bələ nəyəsə ümidin vr? Nəyə? Bələ iməsə bl bğlyırsn? imə? Sənə lə gəlmirmi i, dh dünynın snu çtıb. Yx? nd bu dmlrı niyə qırırlr lə bir ucdn? Nədir nlrın günhı? öhnəliblər? Bələ qc ğclr imi çürüyüblər? Bələ myvəsiz, brsız ğclrı budmq gərədir? Yx, lə dyil xı... nlrın çxu br gətirəndir; təhsilli, svdlı, tərbiyəli... Çxu cvndır, - hələ qurumyıb... Bələ də bu, qəzvü-qədərin əmridir? Blə də əmr lr? Ucdntutm bütün ğıl, bili, dərrə shiblərini yq ltd qyub xışlmq...Yəqin bu, iməsə sərfəlidir? Bir ğcı ğc ləyənə qədər dmın bşı nə qədər müsibət çəir, bəs bu qədər dmı bu yş çtdırncn gör bir nələrə dözməli lublr? mm indi nlrın bir ğc-nəini ğc, lp bir inə, bir qyun, bir çi, bir tyuq... qədər də qiyməti qlmyıb. lə qırırlr bir ucdn. Bələ bütün Yr üzünü bşltmq, təmizləmə istəyirlər? Bələ bunların fikri yni cins, təzə növ dm ytişdirmədir? Dyirlər i, bu dmlr çmişdən qlıb, öhnə fiirlidir, təzə lnı qəbul tmirlər. Hmı bərbər yşmlıdır, bərbər lmlıdır - dyirlər. Bərbər? yni çəili, yni by-buxunlu, yni cinsdən? Nəyə görə bərbər yşmlıdırlr, xı? Səfhlə ğıllının yni cür yşmsın htiyc vrmı? Biri səhərdən xşmcn işləyir, birisi ytmğı xşlyır - özləri də bərbərçili iddi dirlər. y yşdılr h! Bərbər... Bərbər? Bərbərliyə bir bx!

 

Hrds güllə çıldı. Hrds t işnədi. Yəqin i, indi nu xtrırdılr. Yəqin i, Ədilv öz dəstəsini tprlyıb nu srqlyırdı; söz yx i, Ədilv nun əlindən cilv gəmirirdi. Mərdn Xlıq ğlu birdən-birə təəssüfləndi - Ədilvun nəfəsini sncn əsmədiyi üçün. Əslində , lə il gülləni sıxnd bş düşmüşdü i, yr yüngüldür, hərif ylndn, bicliyindən sərilib yrə; nd gərə özünü txtyıb iinci təşi də çydı. mm çmmışdı. Niyə? Yzığı gəlmişdi? Qrxmuşdu? Insnı - nə vxts dərs ddiyi ytim bir gədəni, öldürməyə əli gəlməmişdi? Əlini qn bulmq istəməmişdi?.. Bələ blə dh yxşıdır?

 

nu niyə güdürdülər, niyə izləyirdilər? Yzıb-xumğı bildiyinə görəmi? dmlrı düny işlərindən xəbərdr lədiyi üçünmü? xı, bu yrlərdə mətəb dyilən şyi il dəfə çmışdı. Mehrəli işi öz içi qrdşı üçün tidirdiyi iri, yrşıqlı binnı uşqlr bğışlmışdı: gdin, xuyun, özünüzə bir çul txuyun.

 

nd Mərdn Xlıq ğlu işə həvəslə bşlmışdı. Hətt, yşlılr d mətəbə cn tır, əlifb öyrənməyə, xuyub-yzmğ, müəllimin tpşırıqlrını yrinə ytirməyə çlışırdılr.

 

Bəs snrsı nə ldu? Mərdn Xlıq ğlu lədiləri üçün “sğ l” lmq əvəzinə, məhəmə qrşısınd cvb vrməli ldu. nu ölüm izləyirdi. Əcəl gülləsi gəzirdi nu...

 

...Qabaqlar hər şy öz di qydsı ilə gdirdi. dmlrın içində qəribə bir həvəs, şirin bir istə bş qldırmışdı: yni quruluş, yni dmlr, yni mətəblər...

 

Snr yvş-yvş sni bu həvəs, bu istə qrxu ilə, həyəcnl əvəzlənməyə bşlmışdı. Əvvəlcə təzə bir trtrl qədim məscidi uçurdulr: o vaxt Bəy ğ sn dəfə uc minrəyə çıxıb nlə çədi, hry qprdı. dmlrın - məscidin ətrfın tplşmış işilərin, qdınlrın gözləri yşl dlmuşdu; lə bil nlrın gözü qbğınd göyün uc qübbəsi dğılırdı. Hmının bu yxınlrcn həvəslə tmşsın durduğu təzə trtr indi qrxunc, qr bir divə çvrilmişdi; məscidin minrəsinə bğlnmış zəncirin drtılmsı ilə qübbənin uçulub dğılmsı bir ldu. dmlrın ösündən yrə dəyib prçlnn qübbənin səsini xtırldn, xırıltılı, iniltili bir hry qpdu: vy-y-y!.. dmlr gözlərini yumdulr... nd yrə düşüb prçlnn qübbənin divrlrındn tznq qpn vxt, Ədil Ədilv tın blində əzəmətlə durub əlindəi qmçının spı ilə trtrçuy işrə vrirdi, - zənciri filn yrə bğl, filn yri dğıt-düzlə... Snr qmçının şllğını göydə yndıb dmlrın üstünə şşələndi :“İş-gücünüz yxdur bəyəm, əndirbz - zd tmş ləməyə gəlmisiz? Dğılışın öz xrbnız”...

 

Bir müddət snr xumuş dmlrı yığmğ bşldılr. Cmt şidirdi i, hətt ii-üç illi təhsili lnlrı d məhşər yğın çəir, döyüb-incidir, “Mədən” dyilən yrdə güllələyib üstünü trpqlyırdılr...

 

Sn vxtlr yni yrdıln - müsdirə dilib idrələrə çvrilən binlrın divrlrındn yni şəillər sılmğ bşldı: iri-iri şəillərdi, bığlı-sqqllı işilərin şəilləriydi. Lp Bəy ğy xşyırdı şəildəi işilərdən biri - tp sqqllı, iti gözlü, gülərüz dmdı. Fərq bircə bund idi i, Bəy ğnın sqqlı dümğ idi, mm şəildəi dmın sç-sqqlın dyəsən təzə dən düşürdü. Uşqlr şəillərə, ələlxüsus “Bəy ğnın şəlinə” bxıb pıçıldşır, xısınlşırdılr. t-nlrı öz uşqlrının gizli söz-söhbətindən xəbər tutnd nlrı cəzlndırır, ötələyir,

 

dillərini qrınlrınd sxlmğı məsləhət görürdülər; uşqlr bundn snr qrxulrındn həmin şəillərə - bığ-sqqllı dmlrın şəilləri sıln tərəfə brmq uztmqdn blə çəinirdilər. nlrın brmq uztmğ cürət tmədiləri bşq bir yr də vrdı - qədim ənd qəbristnlığı, ry d əl uztmğ ürə ləmirdilər; bunun niyəsini özləri də bilmirdilər; sdəcə lrq nlrı böyülər blə öyrətmişdilər: əl uztmyın, vəsslm...

 

Snr qpılrdn ml-qrnı yığmğ bşldılr. Snr tövlələrdən tlr gtdi. Snr tyuq-cücəni yığıb prdılr. Itlərin də çxunu prdılr i, bəs höumət çbnlrı itsiz çinə bilməz...

 

dmlrı dəstələrə bölüb shələrə qvmğ bşldılr. Çx vxt irəlidə şütüyən mnq bşçılrının əlində qırmızı byrq lur, qclı-cvnlı hmı mhnı xuy-xuy əin-biçinə gdirdi. dmlr bir-birlərinin ğzın bxırdılr - birdən imsə ğzını ylndn yumub-ç bilər, - blələri höuməti, quruluşu, rəhbəri svməyənlərdir, mhnı xuynd qş-qbqlrını töən dmlrı dəstədən götürürdülər... Hmı- bəli, bəli, məhz hmı, gülməli də olsa, hmı svinməli idi...Bütün üzlərdə şirin təbəssüm lmlı idi.

 

mn llh, cmtın lə öz rsındc nə qədər düşmən vrmış?! Indiyəcən dmlr bir-birlərini yxşı tnımırmış. Sən dmə, lə hər vdə düşmən ünsürlər gizlənibmiş. Əvvəlcə Mehrəli işinin bşı üstündən çib vlərdən dmlrı götürür, rdn çıxrıln dmlrın izini itirirdilər. Snr Mehrəli işi - bu bnın həm bir hörmətli, ğsqql dmı, həm də bir höumət üzvü - sədr imi işə qrışmlı ldu. dmlrı bir ucdn qırğı imi tutub dşıyn qırmızı ppqlı, bz üzlü dmlrın yğı bu tərəfdən bir müddət əsilsə də, günlərin bir günü Mehrəli işinin özünü gcə iən vindən çıxrıb prndn snr bu qrxunc, iyrənc dmlrın ppqlrı təzədən qızrmğ bşldı. Cmtın rsınd blə bir söz gəzirdi i, bəs hər xlq düşməninin ifşsı üçün n bş mnt məbləğində pul əsilib, yəni xəlvətdə gizlənmiş düşmənin ünvnını əlqədr yrlərə xəbər vrənlərə bu məbləğdə müft təyin lunmuşdu; dövlətin əsdiyi n bş mntın quyruğunu əldən burxmq istəməyən “quyruqlr” gcə-gündüz işləyirdilər; sn vxtlr çuğulçulrın, xəbərçilərin syı görünməmiş dərəcədə çxlmışdı; nlr sni bir-birlərinin bəhsinə düşüb dh çx düşmənin üzə çıxrılmsın çlışır, yuxrıdn vrilən pln və öhdəlilərin, tpşırıq və göstərişlərin yrinə ytirilməsi üçün əllərindən gələni əsirgəmirdilər. Düşmən düşmən rdıyc ifş lunurdu.

 

t ölmüşdü, itlərin byrmı idi. Mehrəli işini prdılr; nun ölümü ilə bğlı yrnn sirli söz-söhbətdən snr xəbərçilərin, çuğulçulrın mydnı dh d gnişlənmişdi. öhnə sədrin sğlığınd işinin zəhmindən, sözündən, dındn qrxnlr təzədən əl-ql çdılr. Mehrəli kişinin bir çox qohum- qrdşlrı d çuğulçulrın fitnəsinə düşüb rdn götürüldü. Nəslin bşı üzərində qrxunc şimşə imi çxn fələtin zərbinə dözə bilməyən qhum-əqrəbalardan, çuğulçu-xəbərçi gədə-güdələrin əlinə çib srğu-sul yğın çəilməmə üçün intihr edənlər,hətta yağı fitnəsinə tuş gəlməmək üçün başını götürüb kənddən birdəfəlik gedənlər də oldu. Yşyış çətinləşdicə, clıq güc gəldicə n bş mntlıq müftı əldən burxmq istəməyən əmfürsətlərin syı elə bir yandan rtır, rtırdı. Əvvəlcə Mərdn Xlıq ğlu ilə mrqlnn yxdu; bələ də vrdı, üzə vurmurdulr. Bir də i, dlı-snlı, təhsilli dmlrın çxu rdn götürülmüşdü və üzə z çıxn, öz dərsini dyib təsərrüftı ilə məşğul ln Mərdn Xlıq ğlu çx d diqqəti cəlb dənlərdən dyildi. Qrdşı ğlunun biri xricdə təhsil lıb mərəzdə məsunlşmışdı; bələ bu tərəflərdə qrdşğlunun d-snındn, tutduğu vəzifədən çəinənlər də vrdı; lsun i, qrdşğlunun gələcədə dh böyü mənsəb shibi lcğındn htiyt dən çuğulçu-xəbərçilər bir z gözləməyi üstün tuturdulr. mm birdən, sni burunlrı iy ldı bu bz üzlü xəbərçilərin, lə i, qəztlər cmtın içinə sxulmuş xrici gntlər brədə qlq-qlq yzılr çp tməyə bşldı, yrli höumətin quyruqlrı təzədən cnfəşnlığ bşldılr: bəs sən demə filnəs xricdə lub, cəsusdur, stqındır. rtıq xrici ölələrdə təhsil lnlrı prıb güllələyirdilər. Indi z ql hmı bir-birinə yğı düşmən imi bxırdı. Ilhi, nə qədər düşmən vrmış bu məmləətdə?! Mərdn Xlıq ğlunun lmn Hnsl dstluğu, qrdşı ğlunu xricə xumğ göndərməsi də lə bu vxt yd düşdü. Qrdşı ğlu şəhərdən ismrış ləmişdi i, vəziyyəti yxşı dyil, nu izləyirlər, təqib dirlər, hər dəqiqə təhlüə, ölüm gözləyir. Qrdşının içi ğlugilə gdiş-gəliş xyli vxtdı i, tmm əsilmişdi.dmlrın syı az qala aybaay, günbəgün yox ,saatbasaat ,anbaan zlırdı. dmlrın bşı üçün yrılmış n bş mntlrın syı rtdıqc çuğulçulrın-xəbərçilərin işthı d itlənirdi. mm qəribə idi, dmlrın syı zldıqc çuğulçulrın-xəbərçilərin özlərini də rdn götürürdülər. xı, “cəsus” plnını dldurmq lzım idi. “Yuxrılr” blə tələb dirdi! Indi çuğulçulr öz məslə dstlrını, öz sirr qrdşlrını - çuğulçu həmrlrını stırdılr: hmısı bir-birindən qbğ düşməyə çlışırdı.Onların Hmısı bir-birini güdz vrməyə fürsət xtrırdı. Bx, Mərdn Xlıq ğlunu blə bir vxtd yxlmışdılr; blinə vuruln mddələrdən biri də xrici əşfiyytl əlqə məsələsi idi. nun özünü inndırmq istəmişdilər i, hnsı xrici öləninsə gnti lmuşdur. Bu xəbəri şidəndə Mərdn Xlıq ğlu əvvəlcə hyrətlənmiş, snr şqqnq çəib gülmüşdü; nu srğu-sul tutnlr işinin hərəətlərinə tzcə yni mən vrmişdilər: xricdə yşyn həmfiirlərini ələ vrmə istəmir... özünü bicliyə vurub rdn çıxmq istəyir... Il srğu-sullr zmnı rbir istintqd iştir dən Ədilv ifdəsiz gözlərlə nun üzünə bxıb tqd vr-gəl dir, müstəntiqlərə qıs, sərt tpşırıqlr verirdi: “Müəllimi incitməyin... Bynumuzd onun hqqı-syı vr. mm məsələni diqqətlə rşdırın, qnun-qnundur, qnun qrşısınd hmı yni dərəcədə cvbdhdir. Düzdürmü, müəllim?..” Mərdn xlıq ğlu Ədilvu çxdn tnıs d, ndn zəhləsi gtsə də,onun bu qədər mnsız, qəddr və əmfürsət lduğunu ğlın gətirmirdi. Istintqlrdn snr “dm” qyıdnd yldşlrı Ədilvun əzzilliyindən, vəhşiliyindən pıçıltıyl, qrx-qrx dnışır, byırdn blə nun səsi şidiləndə içəridə zğ-zğ əsirdilər. Ədilv Mərdn Xlıq ğlu ilə hələli yumşq dvrns d, hərəətlərindən görünürdü i, nu tzlilə “xüsusi üsull” dindirəcə, hər vsitəyə əl tcq. mm hələ gözləyirdi... Bəs nəyi gözləyirdi dilv? Nədən htiyt dirdi? Bələ, Ədilv təzə iy lıb yuxrılrdn? Məsələni niyə uzdırlr? Dğrudnmı əldə ln dəlil-sübutlr zdır? Niyə gcidirirdilər nun cəzsını? Bələ hrdns əmr gözləyirdilər? Mərdn Xlıq ğlu indi - həbsxndn qçıb vinə bş çəəndən, Ədilvu yrlyıb Svəri nun cəngindən zd dəndən snr d bu sullr cvb tpmğ çlışırdı.Onun başını-beynini hər gün ryni suallar (niyə öldürmədin Ədilovu?) və həmin suallara özünün berdiyi eyni cavablar (bəli,gərək öldürəydin!) didib-gəmirirdi. Gərə öldürəydi o vaxt o alçağı... Nhq burxdı nu əldən, nhq...Amma bu cür düşüncələrə görə özünü ittiham etdiyi anlar da olurdu: əgər Ədilovu öldürsəydi, nd d lrdı Ədilvun bir tyı... Vxtilə dərs dyib dm tmə istədiyi əsi öldürmə? , insn öldürmə üçünmü gəlib dünyy? Özünün bir övldı lmy-lmy, illərdən bəri bir züryət həsrətiylə qvrulduğu hld bşq birisinin ömrünə ncə nöqtə qy bilər? Özün yrtmdığın hld yrdılnı nə üçün məhv tməlisən? Bəs nun - Mərdn Xlıq ğlunun özcüyəzinin dst-dğm qrdşı ğlu ncə - bəs , niyə öldürür? nlr i, bir ötüdən, bir ödən cücəriblər? Dyirlər , dmlrı lnındn vurur, hç uf d dmir. Bəs bu ncə lur?

 

im öyrədib bu lmi n? Qrdşı ğlun qələm tutmğı , özü öyrətmişdi, yzı-pzudn z-çx bşı çıxırdı. Snr qrdşğlu qəssb öməçisi ldu. Snr bltnı sərbəstcə hərləməyə bşldı. Bir zərbə ilə bir öüzü yrə uzdırdı. Bəs tüfəng tmğı im öyrətdi n? nun - qrdşğlunun nəyi cəlb tmişdi Ədilvu? Bəs Ədilv bilmirdimi i, , Mərdn Xlıq ğlunun dst-dğmc qrdşı ğludur? Bilirdi xı! Bilirdisə, bəs niyə götümüşdü nu bu qn qxusu vrən vəzifəyə? Niyə? dmlıqdn çıxrmğmı? Insn dyilən məxluq göz dğı çəməyəmi? Insnı vəhşiyə döndərməyin, yırtıcıy çvirməyin mümünlüyünü sübut tməyəmi? Ex? Bəs niyə? Nə üçün? Nəslə-nəcbətə göz dğı çədirmə üçünmü? Qy görsünlər i, bu cinyətləri Ədil Ədilv tə, özbşın tmir, nun öməçiləri də vr - bx, lə birisi Mərdn Xlıq ğlunun qrdşı ğlu! Hə? Bələ də...

 

...Düşüncələrdən yılnd sərpilib yrə mıxlndı. yqlrı nu bir nçə y əvvəl qçıb cnını qurtrdığı yrin-məscidin - öhnə müqəddəs tiilinin - indi həbsxny çvrilmiş binnın qənşərinə gətirib çıxrmışdı.

 

Öz yğı ilə gəlib düz ölümünün bir ddımlığınd dynmışdı. Niyə gəlmişdi? Insn ürəyinin qəribə, sirli hisslərindən, hisslərin xrındn bş çmq çətindir. Qrxumu gətirmişdi nu öz ölümünün pəncəsinə, yxs bu qrxunu yrdn instintlərmi? Bələ də ədlətə ln inm dəyişmişdi nun ylunu? Düny düzlüdən, hqdn xli l bilməzdi, xı... Bəyəm bu düny lə təcə qndn, ölümdən yğrulub? Insnı yşdn təcə ömrə ln inmdırmı? Təcə öz qnı, öz qrnı uğrundmı vuruşur bu ğlın, bu ürəyin, bu burun-qulğın yiyəsi? Bələ də lə-blədir... Bələ bir-birini didib prçlmq üçün yrnıb bu iiyqlılr? Hmı hmının yğısın, düşməninə, qtilinə çvrilib. nlrı bir-birinin qnın yrilədən nədir? Qəribə hyvndır bu iiyqlı vəhşilər... Yx, Mərdn Xlıq ğlu, səhvin vr! Səhvin vr! dmlrı vəhşiləşdirən, nlrın strını üzünə çvirən qüvvəni, səbəbi tpmq lzımdır!.. Bəs sən niyə, nə üçün qyıdıb gəlmisən bu ölüm yuvsın? iminsə yğın düşüb mn diləməyə, üzr istəməyə, günhının bğışlnmsını xhiş tməyə gəlmisən hə? Hnsı günhın shibisən?.. Yx, Mərdn Xlıq ğlu, bələ də hç blə dyil, lsun i, günhın vr, özün-özünü yxşı tnımırsn bələ? Dyəsən, qcldıqc xərifləyirsən, ğlın zlır, Mərdn Xlıq ğlu... Düz əcəlin burnunun ucundsn, bir ddım d tsn hər şy bş çtcq... hər şy... Qlunu qnırıb içəri sxcqlr. Lp əlindəi tüfəngin ğır tppuzu ilə pysərinə döyəcələr. Bynunu burcqlr. nlr dm qnın lə yriləyiblər i, lp xynı əzib səni xtlmq, buruq qç, dölsüz öüzə çvirmə firinə də düşə bilərlər... Bşın hv gəlib nədir, Mərdn Xlıq ğlu? Öz əlinlə öz qəbrini qzmğ gdirsən? llhın özünə mydn xuyn, öz nsının əmcəyini əsən təpəgözlərə ym lmğ gdirsən? Dünynı qn çlxlynlrdn rəhm diləməyə, mn istəməyə gdirsən?

 

işinin byqdn bir z işrtı qnn ürəyinə qrnlıq çödü. Özü öz içində qıvrıl-qıvrıl qldı. Bşını yrn əzblı, ğrılı düşüncələrə tb gətirməyən çiyinləri qırılmış quş qndlrı imi şğı düşdü; Yr-göy bşın fırlndı. Bğzı qvşuruldu. Içinə hpn göz yşlrındn bütün bədəni qrslndı. Hıçqırıb ğlmq istədi. Sinəsindən qpn hıçqırığı gözəgörünməz bir əl qəzəblə, hiəylə bğdu... işi özü byd ynr ürəyə dönmüşdü: içi də özünü yndırırdı, çölü də...

 

Uzqd tıln güllə səsinə disinib bşını yuxrı qldırdı. Göyün üzünə qr buludlr yyılmışdı; buludlrın qr ölgələri bz çöllərə sərilmişdi. Qr tlılr, qr rvnlr, qr xəbərlərə bənzəyirdi ölgələr...

 

işinin byq bir z işrn düşüncələrinə təzədən ğır zülmət çödü...

 

 

RÇITTIV. Əvvəlcə prvz fiti şidildi. Snr təərlərin ynəsə səsi düzlərə yyıldı... Dh snr bu səslərə cvb imi t işnərtisi şidildi.

 

Qdın qntrğnın ucunu hvd yndıb ylvrış dlu qəzəbli səslə tın üstünə qışqırdı. t, üstündəi yd dmın səsindəi qəzəbdən daha öncə, ylvrışı hiss dibmiş imi irəli drtındı, sürəti rtırdı, qdının istəyinə rəğmən prvzun fit səsinə, təərlərin ynəsə tqqıltısın dğru üz tutdu. t, gt-gdə uzqlşn ğır səsləri qvurdu... Prvz səsi uzqlşmqd idi.

 

Ins-cins görünmürdü... Bu tənh və bmbz gcənin, bu tənh və bmbz çölün ii ylçusu vrdı: t və qdın... qdın və t... Özünün səssiz nəğməsini xuyn gniş, bz-çəhryı düzənliyin qəribə süutunu t yqlrının bğuq səsi pzurdu. Dh prvz fiti, təərlərin ynəsə tqqıltısı şidilmirdi. Löhrəm yrişlə ddımlyn t d byqdn qrsınc yl tutub gtdiyi səsin səmtini unutmuşdu; indi t nməlum bir ünvn üz tutmuşdu - hər hld qdın, tın üz tutduğu ünvnı müəyyənləşdirə bilmirdi. lub çənlər qrxulu bir yuxu imi nun bynindən ötüb gözləri qrşısınd təzədən cnlnırdı.

 

Ynçqlrınd yumşq zərif qdın yqlrının təmsını hiss dən t, lə bil i, xşhllnıb ddımlrını yrə ustufc bsır, sni yl yldşı ln bu zərif məxluqun firini dğıtmq istəmirdi.

 

Il dəfə yəhər blinə qlxmsın bxmyrq, qdın cilvdn qətiyyətlə ypışmışdı. Qrşı düzənlər n yd və cnsıxıcı görsənirdi. Əslində, indi bütün bu snsuz ləmin mövcudluğunun qdın üçün lə bir mənsı yxdu. Bu nlrd nunçün hər şy öz qiymətini, öz dəyərini itirmişdi. Ölümlə ömür, yxşılıql pisli rsınd çblyn zamanın özü də əhəmiyyətsiz, gərəsiz idi... Qdın hr gdir, hr tələsirdi? cnını qurtrmğmı cn tırdı? Indi, bx bu n n isti ytql syuq qəbrin lə bir fərqi vrdımı? Indi , nu ölümdən xils dəni yx, düçr lduğu ədərdən birdəfəli xils dib cnını ln dmı öz xyirxhı, öz xilsrı hsb də bilərdi. Innən blə yşmğın, run-run tüstülənməyin mənsı l bilməzdi. şitdiyinə görə bu yxınlrd tsını tutmuşdulr. Bir z əvvəlsə Prisdə təhsil lmış qrdşını həbs tmişdilər. Indi də ərini - Şmili tutub prmışdılr. Şmil ərəmlini... Mərdn Xlıq ğlunun çmiş şgirdini. Ədil Ədilvun çmiş dstunu... çmiş niyə?.. Hə, hə, çmiş... Indi hər şy çmişdə qlmışdı, hər şy...

 

Çöllərin süut dlu nəğməsinə gcənin çisəli trnlığı hpmğ bşldı. Bu çisə və bu trnlıq d çöllərin səssiz nəğməsi imi üzüntülü idi. Səsi şidilməyən bu üzüntülü nəğmənin hryı trpğın ösünə, göylərin dərinliyinə işləyirdi. Bu hryın bir ucu tın üstündə ünvnsız səmtə dğru yl gdən qdının ürəyinə splnmışdı. Svgi hqqınd, dstluq hqqınd idi bu nəğmə. Svənlərə vuruln zərbə, svgiyə dilən qəsd hqqınd idi bu nəğmə. Əvvəlcə süut dilində səslənən sızıltıya bənzər bu hüznlü mhnı tədricən öz məcrsındn çıxdı,aydın bir səsə çvrildi, sözə çvrildi... Hry, çğırış çvrildi o səslər: hy-y-y... Düzlər özü byd səs dşqının çvrildi, çöllər özü byd hry slinə döndü: hy!..

 

Gcənin bz rənginə bynmış düzənli byu löhrəm yrişli bir t uçurdu... Lp yuxrılrdı imi... tın yqlrı yrə dəymirdi... Dyəsən, bu düzən də di çöl dyildi - sanki qu tüü döşənmişdi trpğ. Qəribəlilərlə dluydu bu düny: bəzən qynund vurnuxduğun ədərin, məngənəsində sıxıldığın nisgilin - ələmin yrini bir ndca xşbəxtli tutur. Byq sni nlındn dş sılmış tın yqlrı indi yrdən üzülmüşdü: t simurq quşu imi uçurdu... Bəyəm xşbəxtli idi bu? Nə biləsən? Bələ də ömrün təzdlı sədləri - shilləri bir-birinə qvuşmuşdu?..

 

Çöllər, çəhryı gcənin sərinliyi ltınd uyuyn gniş düzənlər öz əbədi nəğməsini xuyurdu...

 

...Hər iisi ilə yni vxtd tnış lmuşdu. mm nlrdn birinə önül vrmişdi, təcə birinə... Şmil idi onun önül vrdiyinin dı. Üçü də yni ursd təhsil lırdı. Hərdən dərsdən snr Şmillə Ədil nu şəhərin dr üçələrindən ötürüb vlərinəcən müşyiət dirdilər; Svər bilirdi i, nlr yrlidirlər, bir müddət qnşu lmuş, bir mətəbdə təhsil lmışdılr; hərdən öz müəllimləri Mərdn Xlıq ğlunu xtırlrdılr. Vxtilə Ədilin dul nsı çıxıb bşq yrə ərə gtmiş, uşğı - yəni Ədili də özüylə prmışdı. rdn illər çəndən snr nlr - Ədillə Şmil təzədən görüşüb dstlşmışdılr, hər iisi güclü, hər iisi qllu-budqlı idi. Şmil utncq idi, söz dnışnd qız imi qızrrdı. Ədil dilli-dilvər idi, öntöv idi...

 

Sevər nədənsə Şmilə önül vrdi. nsuz d təhsil ldıqlrı ursd qızlrın syı lp zdı. Qızlrın gözü idi, gözəli idi Svər... Ədil nlrl cəmi ii il xudu. Snr yx çıxdı. Ddilər, hrys, xüsusi mətəbə xumğ göndəriblər, rd təhsilini bş vurnd çin vrəcələr, çiyninə pqn txcqlr, blindən tpnç scqlr...

 

Hər şy Şmilin istəyincə ldu: ty dib vləndilər. Svərin tsı, qdşı gənclərə xyir-du vrib əndə yl sldılr. Hər iisi - Şmil və Svər mətəbdə dərs dməyə bşldı. Şmilin çmiş müəllimi Mərdn Xlıq ğlu mətəbin müdiri idi... Nçə ilin yrılığındn snr Svər Ədili təzədən gördü. Yx, rtıq bu Ədil vxtı Ədil dyildi; bu tərəfin cmtı indi n yalnız soyadını çağıraraq müraciət edir, Ədilv dyirdilər... Nçlni Ədilv... Ləçənni Ədilv... Ədilv yldş...

 

Yldş Ədilv... Ədilv üzə z çıxır, z görünürdü... Dyilənə görə, günü əndlərdə, dğd-dşd çirdi. Qçq-quldur qvurdu Ədilv. Bu ynlrın dlı-snlı dmlrındn biri lmuşdu Ədilv. Dğrudn d indi nun çini - vəzifəsi, çiynində pqnu, blində tpnçsı vrdı. Hələ bunlr öz yrində, dyilənə görə, Ədilv lə bir səlhiyyət vrmişdilər i, istədiyi dmın cəzsını istədiyi imi əsər, istədiyi dml istədiyi imi dvrn bilərdi. Ədilv höumətin vurn əli, əsən qılıncı idi. işilər hörmət dirdi Ədilv. Qdınlr qrxurdu Ədilvdn. Uşqlrın çxu Ədilv, bu şnlı-şöhrətli qəhrəmn ləçənniyə xşmğ çlışırdı. Cmt Ədilvun gəlişini tının yq səsindən tnıyırdı: “Ədilv blə çdi”, “Ədilv lə gtdi”,“Ləçənniyin ylu bu yndır”...

 

Nədənsə, öhnə dstu Şmillə syuq görüşürdü Ədilv. Nədənsə Ədilvun öz çmiş müəllimi Mərdn Xlıq ğlunu görməyə gözü yxdu. Nədənsə ylunu hərdən mətəbdən sln Ədilv, Svəri görəndə rəngdən-rəngə düşür, qş-qbğını töüb ddqltı nəsə mızıldnırdı. Nədənsə indi Ədilvun, şnlı-şöhrətli nçlniin, xumuş dmlrdn zəndyi-zəhləsi gdirdi: bu, di hərəətindən, rəftrındn görünürdü nun. Vxtilə dı Ədil ln, indi yldş Ədilv çğrıln bu hybətli, qrxunc dmın hər qpıy, hər və gəlişi göz yşın, qr-qışqırığ, hry-həşirə çvrilirdi. Ədilv dı prl bənzəyirdi - bu ddn, bu dın shibinin gəlişindən snr vlərin qpısındn həbsxnlr qr yllr uznırdı...

 

Vxtilə Şmillə ünsiyyəti ln bu dmı görmə Svər üçün də ğrıy, əzb çvrilmişdi. rbir ylunu mətəbdən sln nçlniin iti, zəhmli gözləri nun üzünə sncılnd Svər nədənsə pörtər, nəbzi sürətlə vurrdı. Nçlniin gözlərində qynşn iln-çyn gənc qdının həsss bxışlrındn yyınmzdı. Nçlniin müəllimlərə göstəriş vrib nlrın üstünə çəmirməsi isə ən çx Şmili pərt dərdi; , Ədilv bir-ii dəfə işrə vurmuşdu i, özünü yığışdırsın, hç əsin n brcu-zdı yxdur. mm nyləyəsən i, llhın ğız-burnunu dşib zhirən dm imi xəlq tdiyi Ədilv dlı nçlni öz çmiş dstunun yhmını qulqrdın vurmuş, hələ üstəli nu ələ slmışdı: “Biz nə tdiyimizi diplmlu ütlərdən z bilmiri... Höumətin işinə qrışmğ hç əsin səlhiyyəti çtmır...

 

Bu mətəb təxribt yuvsıdır dyəsən...” Müəllim yldşlrı Şmildən xhiş tmişdilər i, dilini dinc qysun, bu qn çnğını tərpətməsin, şytn yuvsın çöp uztmsın... Hər cür pisli gözləmə lrdı Ədil Ədilv dyilən bəndədən... Indi Ədilv özünü bu tərəflərin ən böyü səlhiyyətlisi hsb dirdi.

 

Sn vxtlr mətəbə tz-tz gələn Ədilvun bxışlrı nədənsə mülyim lmuşdu: indi nun Svəri görəndə gülümsəyən iri-domba gözləri qıyılır, ətli sifəti yyılıb lvş dönür, syrə dişləri ğrır, burun pərləri titrəyir, yğun pysəri qızrırdı... Svər disinib üzünü döndərir, bşını tərpətmələ slm vrib-slm lırdı. Ədilv “çmiş tələbə yldşını” görüb şd lduğu brədə bş-üç əlmə xş söz dməyi özünə brc bildiyini izhr tsə də, qdın nun iti, syuq, vhiməli bxışlrındn tz yyınmğ çlışrdı. xır zmnlr Ədilvun mətəbə tz-tz bş çəməsindən şübhələnən Şmil müəllimin qş-qbğı çılmırdı. Qyntsının, qynının həbs dilməsi brədə şitdiyi xəbərlər nu tmmilə srsıtmışdı. Bir nçə y əvvəlsə müəllimi Mərdn Xlıq ğlunun tutulub dm slınmsı nun əzblrının üstünə təzə əzb gətirmişdi: içi qəzəb tufnı ilə silələnmişdi... Gcələr yuxudn səsəə ilə qlxr, gündüzlər dmlrdn uzq gəzməyə çlışrdı: dərsə də önülsüz gdərdi... Svər ndn dözümlü idi. Bəzən uşq imi dnlr, ymnlrdı nu Svər... “Səbrini bs, – dyərdi-hər xırd şyə görə əsəbiləşib özündən çıxm. Gc-tz hqq öz yrini tutcq. Düny dərəbəyli dyil... Səbr ləyə”...

 

Həmin gcə itlər xşmdn ulşmğ bşlmışdı: sni bir zdn bu tərəflərə yd dmlrın gələcəyini duymuşdulr. vlərin çxund işıq yndırmmışdılr. Göyün üzünü qr buludlr örtmüşdü - səm sirlərlə dlu nəhəng sndığ bənzəyirdi.

 

Buludlrın üzündə qızılı ulduzlr syrışırdı, mm ulduzlrın işığı lə buludlrın biri üzündə də qlmışdı; dmlr işıq üzünə həsrət qlmışdılr...

 

İtlərin duyuq düşməsi hvyı dyilmiş: gcə, xır töülmüş nli yldn, t yqlrının səsi şidilməyə bşldı. Dəmir nllrın çqqıltısı qpı-pəncərələrdən vlərə dlurdu. nsuz d örtülü ln qpı-pəncərələr dh d ip çəildi. Işıqlrı sönmüş mənzillərin pəncərəsindən tlrın nlındn qpn qığılcımlr ydın sçilirdi. Örtülmüş, ip çəilmiş qpı-pəncərələrdən vlərə t yğının qrışıq səsləri dlurdu: tpp-tupp... çq-çuqq...

 

Həmin  gcə  Şmil  müəllimin  həyətinə  üç  nəfər  əli  silhlı  tlı  yxınlşdı.

 

Həmin gcə Şmil müəllim təhlüəli düşmənlərə hvdrlıq tdiyinə görə həbs dildi; tlılr nun qlunu bğlyrq, tın döşünə qtıb, tüfəngin qundğı ilə itələyə-itələyə hrs prdılr... Dəhşətdən, qrxudn Svərin gözləri böyümüş, tutulmuşdu. Sni qdının göz yşlrı d qurumuşdu...

 

...Sinəsinə gcənin qrnlığı çömüş düzənlidə , sni qnd çıb uçn tın blinə ytaraq uçunan qdın sanki hələ də yuxu dənizində mürgüləyirdi. Sn günlər gördüyü qrxunc yuxulr nun bynində təzədən tərrlnır, bir ilğım imi gözünün önündən ötüb çirdi. Bu yuxulrdn qn qxusu gəlir, rdn güllə səsi, nlə, vy-şivən, hry-həşir şidilirdi. Indi bu qndlı t nu bu dəhşətli yuxulrın cəngindən lıb bşq bir ləmə - dh qəribə yuxulrın qynun çəib prırdı... , bu yuxulrdn ən dəhşətlisini cəmi bir nçə st əvvəl görmüşdü: Ədilv gcənin zülmətindən çıxmış dəhşətli - qrxunc yuxu qəhrəmnı imi nun mənzilinə sxulmuş, nun nmusun təcvüz tmişdi. Ədilv nu hədələmiş, qrxutmuş, təhqir tmiş, söymüş, döymüşdü... Yx, bu yuxunun qrxulu tərəfi ilə ynşı, bir gülməli tərəfi də lmuşdu: Ədilv n ylvrmış, iln dili çıxrmış, vədlər vrmiş, gələcə rzulrındn dnışmış, həytın əbədiliyi və müvəqqətiliyi brədə söhbət çmışdı. Qrxunc yuxunun qrxunc qəhrəmnı gənc qdın əsl svgi brədə öz ğıl və dərrəsi səviyyəsində xyli məlumt vrmişdi. Svərə bir dh yəqin lmuşdu i, Ədilvun svgisi və svgi brədəi qənətləri də Ədilvun özü imi hyvərədir. Ədilv üçün svgi dyilən məsələ, gözü qızn cöngənin nxır bş vurub rstlşdığı inəyi ynlmsın bənzər bir şy idi. Bu, lə vəhşi bir istə idi i, Ədilv dlnn şnlı qəhrəmnın əlini çx işilərin qnın bulmışdı; işilərin çxunun gözəl-gözəl qdınlrı vrdı. işilərin çxunun işiliyi vrdı...

 

Bir nçə st əvvəl gördüyü ,daha doğrusu yaşadığı, dəhşətli yuxudn Ədilv dlı bədhybətdən snr, bşq bir dm d pyd lmuşdu; Svər əvvəlcə nu Şmilə bənzətmişdi. Bir nlığ qdın lə gəlmişdi i, ərinin əlindəi tüfəngin lüləsi nun üzünə tuşlnıb. mm snr gördü i, bu tüfəngin lüləsi bşq səmti nişn lıb... Tüfəngi tns Şmil yx, Şmilin çmiş müəllimi, Svərin həmrı Mərdn Xlıq ğlu idi... Ədilv lə təş səsi şidilən imi yrə sərildi... Snr yuxudn by vrib çıxn iinci qəhrəmnın güclü, xyirxh əli nu tın blinə qldırdı... Qrxunc qəhrəmnın üzüyl tı indi nu hrs ünvnsız bir mənzilə prırdı... Nə stnsiy görünürdü, nə də qtr. Dh təərlərin ynəsə tqqıltısı d şidilmirdi... Shilsiz, shibsiz düzənli uzndıqc uznırdı. Çöllər ynə öz mhnısını xuyurdu. Buludlrın üzündə göylərin sirli yxsı ulduzlrl düymələnmişdi. mm bu düzənlərdən göylərin qızıl düymələri görünmürdü. Yuxulrdn qpub gəlmiş tın blində bir qdın uçurdu; , sni t blində yx, yuxulrın qndınd üzürdü.

 

Çöllərə gcənin zülməti çömüşdü.

 

XR. - Tq-tq-tq!..

- Tq-trqqq...

 

Ilbizlər səs-səsə vrib nəğmə xuyurdulr.

 

 

RÇİTATİV. Yxşı bilirdi i, gcələr v çıxn ylquzq imi nə qədər htiytlı, syıq tərpənsə də gc-tz ələ çəcə, divn qrşısınd  cvb vrməli lcqdı. nu d yxşı bilirdi i, əzb-əziyyətlə dlu ömrünün çx hissəsini yşyıb, zı, lp zı qlıb. Mərdn Xlıq ğlu qrxurdu, çx qrxurdu; irəlini-grini, lub-lcğı fiirləşdicə işinin dizləri əsir, ürəyi “gupp” ləyib sinəsindən çıxmq dərəcəsinə gəlir, lınını syuq tər bsırdı. Yx, , təcə öz cnındn, cnın xfu dln ölümün əzbındn qrxmurdu, hərçənd i, qrxmq üçün lə əcəlin özü də ifyətdi. Mərdn Xlıq ğlunu qrxuzn bşq şydi: bu, lə şydi i, işi nun dını dillə ifdə tməyə çətinli çəirdi. Bu, nəsə insfsızlıq, llhsızlıq imi bir iş idi... Mərdn Xlıq ğlunun lə dərin dini inmı-filnı yxdu, ömründə ruc tutub nmz qılmmışdı, hələ üstəli yri düşəndə llh dındn çərənləyənlərə stşmışdı d. , həmçinin llhın ünvnın söyüş-qrğış yğdırnlrdn d lmmışdı. mm ğlı düny işlərini əsəndən n lə gəlmişdi i, bu yri-göyü nizm slıb idrə dən nəsə bir qüvvə, hqq işə - nhqq işə qiymət vrən, yxşını ymndn sçib hər şyi yrbəyr dən gözəgörünməz bir əl vr. Bu əl, bu qüvvə hər nəydisə bu təbiətin özü imi - xn çy təi, dğn y təi, əsən ülə təi bir şydi. gözəgörünməyən, mm mövcud ln qüvvə əgər günlərin bir günü yx çıxrdıs çx şy öz əzəli görəmini itirər, çx çylr öz məcrsındn çıxr, çx ülələr öz səmtini dəyişərdi. Yx, Mərdn Xlıq ğlunun indi insfsızlıq,allahsızlıq imi qyri-müəyyən şəildə qiymətləndirdiyi hdisənin özəyini təcə bu iş təşil tmirdi. Mərdn Xlıq ğlu insfsızlıq, llhsızlıq hqqınd düşünmə istəyəndə nədənsə göznünün qbğın sn vxtlr Ədilv gəlirdi. Ədil Ədilv dyilən vücud , nə vxts bir müddət dərs dmişdi. zmn burnu fırtıxlı, yğı çrıqlı, öhnə çuxsı ymqlı, bşı qtur tömüş Ədil (nd, , Ədilv dyildi,sadəcə olaraq Ədildi!) zhirən sit, üzüyl bir uşqdı. Snrlr nçə ildən bəri dul qlmış nsının ynınd bşq qəsəbəyə - tlığı vinə gdən Ədildən xyli vxt səs-srq çıxmmış, ylnız bu sn illərdə hrds “xüsusi mətəb” bitirib öz bsın qyıdn Ədilvun dı gur-gur guruldmğ bşlmışdı.Artıq əzəli Ədildən əsər-əlmət qlmmışdı; sit, üzüyl Ədilin əvəzinə indi vurub-tutn, əsib-cşn, çpıb-tlyn Ədilv pyd lmuşdu. Indi nlr sözə bxmyn uşğını Ədilvun dını çəmələ qrxuzurdulr. ərəminə şüür, İlhi!

 

Yx, Mərdn Xlıq ğlunu ğrıdn təcə bu d dyildi. Nə vxts nun dərs dyib əlifb öyrətdiyi sit, üzüyl uşğın əvəzində pyd lmuş Ədil Ədilv ən çx xumuşlr yğı əsilmişdi, bu tərəflərdə xuyub-yzmğı bilən, əli qələm tutn dmlrın çxunu bir-bir rdn götürmüşdü. nun bğzını yırt-yırt bğırıb ddilərindən blə çıxırdı i, bu təzə höumətdə sıb-usubdn bşq hç bir əs qlmycq, çmişdən mirs qln, içi çür-çürü fiirlərlə dlu ln öhnə bşlrın hmısı dibindən vurulcq, təzə quruluşu görməyən gözlər çıxrılcqdı. Ədil Ədilv dəfələrlə dmişdi i, nun öz byninə də vxtilə çmişin zəhərli, zərərli idylrı dldurulubmuş, mm , bunu vxtınd dər tdiyi üçün öyrəndilərini bynindən pzub təmizləmiş, tmmilə unutmuşdur. çmişi yddn çıxrmq üçün Ədilv öhnə əlifb ilə yzılmış öhnə itblrı d yndırır, bu cür itb və itblrı qruyub sxlynlrı çx vxt yrindəcə güllələyirdi.

 

Bütün bunlrı şidən Mərdn Xlıq ğlu d məcburiyyət qrşısınd qlıb öz qiymətli itblrının bir çxunu öz əli ilə yndırmış, ürəyi gəlib sby t bilmədilərini isə sndığ yığıb vin həndəvərində bsdırmışdı...

 

Ömrün-günün bu çğınd dmlrdn uzq qçmq, ylnız gcələr üzə çıxıb bir prç çörə, bir isti cq həsrəti ilə vurnuxmq nu üzüb əldən slmışdı. Indi, bu nlrd , hər şyə tüpürməyə, öz yğı ilə öz əcəlinin üstünə yriməyə, əlindəi tüfəngin lüləsini öz qşının rtsın dirəyib bu düny ilə hqq-hsbı qurtrmğ hzır idi. mm Mərdn Xlıq ğlun məhz bu cür hərəət tməyə mn ln səbəblər vrdı. səbəblərdən biri bu idi i, Mərdn Xlıq ğlu hələ sğ-slmt idi, əlini ümidin ətəyindən hələ üzməmişdi və hərdən öz-özünə fiirləşirdi i, çıxmyn cn ümid çxdur. Bşq bir səbəbsə hqq dyilən şylə bğlı idi; , ğlın sığışdır bilmirdi i, düny lə-blə ötüb gdəcə, haqq nazilib üzüləcək, ədilvlr düny durduqc t çpcqlr... Tl dyilən, llh çğrıln qüvvə ilə Mərdn Xlıq ğlunun xəyl-söhbəti, uzun-uzdı mübhisəsi də hələ qlırdı snry. Bu nlrd nu ən çx yndırn əlinə qələm vrdiyi dmın (indi n “dm” dməyə dmın dili də gəlmir) nun qrşısın əlisilhlı çıxmğı idi. Mərdn Xlıq ğlunun bu buludlu göyün ltınd, bu qvğlı Yrin üstündə bu anlarda dğm sayıla biləcək hç nəyi yxdu - nə ğlu, nə qızı, nə rvdı, nə tsı, nə nsı... Əvvəllər bu tənhlıqdn üzülən, ynıb qvruln dm, indi lə bil i, öz tənhlığındn bir z txtyıb rhtlşmışdı. llh şüür ləyirdi i, nə yxşı nun ylunu gözləyən, dərdini çəən bir imsə yxdur. ğul-uşğı, əhl-əylı lsydı nlr bu günhsız qçq üçün əzb çəib çx srğu-sul cvb vrməli lcqdı. Ədil imi əmfürsətlərin ürəyən qəzəbi, təhdidi, təhqiri qrşısınd hnsı rvd-uşq tb gətirə bilərdi ki?..

 

, qrdşı uşqlrı srıdn nigrn idi. Vxtilə qrdşının böyü ğlunun təhsil lmsın ömə tmişdi, indi bunun d ltını çəirdi. Qrdşının içi ğlun tm təhsil vrə bilməmişdi: mm lə ntmm təhsilləcə bu diribş, lynq, qrqş-qrgöz ğln bir müddət mirzə işləmiş, snr qəssb lmuşdu. Mirzə?.. Qəssb?.. Mirzəlilə qəssblığın rsınd lə bir əlqə görməyən Mərdn Xlıq ğlu qrdşı ğlunun indi məşğul lduğu sənətin dını ilk dəfə şidəndə lp hyrətlənmişdi: blə də sənət lr?! Blə də pşə lr? Bu, nə pşədir, nə sənətdir lə?..

 

Mərdn Xlıq ğlunun özü mil təhsil lmış müəllimlərdən dyildi. Dər dirdi i, bilmədiləri bildilərindən çxdur, həm də lp müqyisəyəgəlməz dərəcədə çx. mm nun nəzərində bilmələ bilməmə rsınd dərin uçurum yx idi: dünən bilmədiyin şyi bu gün öyrənə bilərsən. Böyü uçurumlr ylnız qnnl qnmz, limlə ndn rsınd l bilərdi. Qnmz nə qədər çx bilərsə qədər ütləşər. Ndn nə qədər çx öyrənərsə ndnlığı qədər dərinləşər. Cəlld nə qədər bilili lrs ölümün, qətlin icr frmlrı qədər zənginləşər. Bili, lm təcə qnnlr dərinli və bu dərinliyin bəzəyi ln snu görünməz bir sdəli gətirə bilər... Mərdn Xlıq ğlu öz şgirdlərinə qədər də dərin bili vrə bilməmişdi və bunu özü də bş düşürdü. Mərdn Xlıq ğlu əlifb öyrətmişdi, hsb çmişdi, şir əzbərlətmişdi... Uşqlrın zhninə düşən içi işrtının ncə gur lv çvrildiyini öz gözü ilə görüb öz ğlı ilə dər ləmişdi. Mərdn Xlıq ğlu öz ytirmələrinə özünün bilmədiyini öyrətməyi günh hsb dirdi. Yəni öz ğlı qəbul tməyəni bşqlrının ğlın yritməyi , böyü bəl snırdı.

 

, cənnət-cəhənnəm dyilən şyə də innmırdı. mm llh dyilən qüvvənin qrsınc çərənləməyi qətiyyən özünə rəv bilmirdi... dmlr pylnn “llhsız dınışqsını” d , gülünc bir şy hsb dirdi. nun üçün llh dı t, çiçə, rı, trpq, qrışq, bulud imi bir şydi: bir z cnlı, bir z d cnsız...

 

Bəli, o, ot, çiçə, rı, trpq, qrışq, bulud və llh rsınd nəsə qəribə, qırılmz bir bğ görürdü. t çəmən üçün idi. Çəmən rı üçün idi. Qrışq trpğı şumlyırdı. Böcələrsə trpğı qrışqdn təmizləyirdi. Bu snsuz ləmdə hər

tun, hər qrışqnın, hər böcəyin öz yri vrdı. Lp lə cnvrın, şirin, çlğnın d öz vəzifə brcu vrdı təbiətdə. Təbiətdəi bütün cnlılr bir-birləri ilə vuruşslr d öz nəsillərini qruyub-sxlyırdılr. Mşələrdə pələnglərin syı nə qədər rts d cnvr nəslinin öü əsilmirdi. Cnvrlrs hç vəchlə çqqllrın xırın çıx bilmirdi. Çqqllr hər gün v çıxslr d quşlrın nəsli rtmqd idi... Bəs dmlr?.. dmlr? dmlr nədən örtü yrnmışdı? Mərdn Xlıq ğlu dmlrl llh rsınd lə bir möhəm bğ görmürdü. Əslində bu bğ lmlı idi.

 

mm , bunu - bu bğı, bu əlqəni nəsə görə bilmirdi... dmlr lə bir ucdn qrışqnı, böcəyi, çqqlı, cnvrı, şiri məhv dirdilər. dmlr tu, çiçəyi, çəməni tpdyıb zibilliyə çvirmədə idilər. dmlr təcə tu, çiçəyi, qrışqnı yx, lə bir-birlərini də məhv tmədə idilər. Dyəsən, dmlr öz sbhlrı, gələcələri brədə dərindən düşünə bilmirdilər. Dyəsən, dmlr bir-birlərini öldürmədən həzz lırdılr. Dyəsən, dmlr llhı d öldürmə istəyirdilər. Bələ də llh lə qrxudn hrs çəilib gizlənmişdi, dmlrın gözünə görünmədən çəinirdi. dmlr llhı hələli sözlə, ğızl, “llhsızlıq dınışqsı” ilə öldürürdülər. Yəqin lə bir vxt gələcədi i, dmlrın hzırldığı uzqvurn tüfənglərin gülləsi llhın əyləşdiyi uzq iqmətgh çtcq, nu disindirəcə, qəzəbləndirəcədi. Bəs vxt?.. Mərdn Xlıq ğlu təsəvvürünə gətirə bilmirdi i, vxt nə bş vrə bilər... tun, çiçəyin, çqqlın nə üçün yrndığı məlumdu. Bəs insn nə üçündü? Bəs llh insnı nə üçün xəlq ləmişdi bu Er üzündə? Bələ də dmlrl llh rsınd dğrudn hç bir əlqə, hç bir bğ yxdu? Blə bir bğ lsydı dmlr bir-birlərini və llhın özünü məhv dərdilərmi?..

 

Mərdn Xlıq ğlu öz şgirdlərinə llh brədə, nun yxluğu və y mövcudluğu hqqınd hç vxt söhbət çmzdı. Ən çx svdiyi hdisələrdən, mrqlndığı məsələlərdən dnışrdı. Təbiətin qəribə sirlərindən dnışrdı: bu sirlərin çxu lə nun özün üçün də sirr lrq qlırdı və lə indi, bu bz gcənin qndlrı ltınd büzüşüb öz qəribə tlyi brədə düşünəndə də, sirlər ynə də sirr lrq qlmqd idi.

 

Ömrünün çxunu tənhlıqd çirdiyi üçün, hç bir itbın gücü ilə çılmyn əbədi sirlər brədə düşünüb bş sındırmq Mərdn Xlıq ğlunun di gündəli vərdişlərindən birinə çvrilmişdi. , dərsdə txunduğu sullrın gizli cvblrı brədə uzun-uzdı düşünməyi özünə brc hsb dirdi. z ql ömründə səsi çıxmyn, öz tlyi ilə brışıb ərinin qəribəlilərinə lışn rvdı d sirli bir ləmdi. Mərdn Xlıq ğlunun qrdşı uşqlrını öz dğm övldlrı imi böyüdən bu qdın rı imi, qrışq imi işlədi. rıy, qrışqy bənzədiyi üçün və təcə bununçün yx, həm də çx vxt ərinin ürəyindən çənləri üzündən xuyub, bu istəyi səssiz-sözsüz icr tdiyi üçün, Mərdn Xlıq ğlun bir vxtlr hərdən lə gələrdi i, nunl llh rsınd, məsələn, qrışq ilə llh rsınd ln qədər bğ vr, bu bğ qırıls nə Mərdn Xlıq ğlu yşy bilər, nə də nun qrdşı uşqlrı. mm bu bğ tamamilə qırılmasa da üzülüb nazilmişdi: rvdı öz ömrünü çxdn bş vurmuş, lin nə Mərdn Xlıq ğlunun, nə də nun qrdşı uşqlrının həytınd hələli lə bir qyri-di hdisə bş vrməmişdi; görünməz bğlrın bir qismi hələ qlmqd idi, əgər dəhşətli gün zühur tməli lcqdıs d innən blə lcqdı... Mərdn Xlıq ğlunun içini dlyn nisgil, ürəyini vn ədər bir n d səngimirdi. Indi ömrünün bu çğınd öz yurd-yuvsındn qçq düşdüyü üçün, , hç bilmirdi imi ymnlsın, imi təqsirr bilsin. Ədil Ədilvu? xuduğu itblrı? Öz yrımçıq biliyini? Bələ bilmədilərini? Y bələ tu, qrışqnı, şiri və bütün bunlrı xəlq ləyən llhı? llhı? llhı nə üçün? llhl insnın nə əlqəsi?.. Insnlr llhı öldürmüşdülər. Yr üzü, lp lə göy üzü llhsız qlmışdı. llhsızlıq tüğyn tmədə, bş lıb gtmədə idi. Düny yni bir Tnrının zühur dəcəyini gözləyirdi sni. Yəqin i, yni llhın dğum gününə z qlırdı. Lp z...

 

Mərdn Xlıq ğlu ğır düşüncələrin pəncəsində sıxıl-sıxıl öç ylun çıxdı. Uzqdn- qəsəbənin mərəzindəi hündür bz binnın pəncərəsindən slğun işıq gəlirdi. , həmin işığı tutub ddımlrının sürətini rtırdı...

 

Gcədən qəribə bir qxu gəlirdi. Bu qxu Mərdn Xlıq ğlunun byninə işlədi. yq sxlyıb bz çöllərə, buludlu göylərə, qəsəbənin mərəzindəi hündür bz binnın pəncərəsindən gələn slğun işığ göz gəzdirdi... Hndn-hn ydın sldı i, bu, nə qxudu blə: gcədən qn qxusu gəlirdi...

 

XR. - Tq-trqqq!

-   Şq-şrqqq!..

-   Pıf-f-f-f...

-   Z-z-z-ı-ı-ı...

 

 

RÇITTIV. Gcənin hüznünə, süutun t dırnqlrındn qpn qrışıq səslər xl slırdı. tın blindəi qdın sni gcənin bu qəribə süutun qvuşmuşdu: , nə tın yrişini hiss dir, nə gcənin zülmətini görür, nə də hnsı səmtə gtdiyinin fərqinə vrırdı...

 

Nə prvzun fit səsi şidilirdi, nə də təərlərin ynəsə tqqıltısı...

t qnd çıb çöllərin qynund səssiz bir nəğmənin ahəngiylə üzürdü..

 

t gcənin dərinliyinə dğru çpırdı. Qdın sni mürgü dənizində uyuyurdu: indi tın hnsı səmtə üz tutmsının nunçü lə bir fərqi yxdu... Əslində indi at t nun çmişinə, dünəninə dğru yl gdirdi.

 

Dünəndə nun ömrünün çılmış yləni üzürdü. Qdının xşbəxtliyi, xtirələri dünəndə qlmışdı. Dünənin özü də dünəndə qlmışdı və dünəndə qlmış bu nlrı təzədən yşmq qdın üçün nə qədər xş ls d, bir qədər çətin idi.

 

Dünəndə qln xşbəxtli, dünənə qvuşn xtirələrin çxu Şmillə bğlı idi. Şmilin nəyi cəlb tmişdi nu? nd nəyə vurulmuş, nəyə şiq lmuşdu? Yəqin i, Yr üzündə yşyn hər bir qdının ən zı ii svgisi lur: bu svgilərdən birini hər bir qdın öz xəylınd, öz ürəyində yrdır, iinci svgi isə n həytd qismət lur. Iinci svgiyə qvuşmyn qdınlrın syı-hsbı yxdur. Ürəyindəi svgi il həytdı svgisi üst-üstə düşən qdın dünynın ən xşbəxt dmı lur...

 

Ömürlə xəyl rsındı uçurum tıln örpünün ömrü uçurumun ənrınd dynnlrın dəynətindən sılıdır...

 

..., Svərin dünysın, ömrünə xəyllrdn gəlmişdi; bu xəyllrı bu xəyldı insnı, insn svgini əslində əvvəlcə lə Svərin özü uydurmuşdu; qəribə şydi, xəylınd uydurduğu dml həytd rst gəlib qvuşduğu dm bir-birinə qədər xşyırdı i, qdın nlrdn hnsının həqiqi, hnsınıns uydurm lduğunu bəzən z ql unudur, qrışıq slırdı...

 

Bir-birlərini tnıdıqlrı illər ərzində nlrın əlləri də txunmmışdı bir-birinə, ylnız tydn snr bir-birlərinin üzünə diqqətlə bxıb için-için qımışmğ bşldılr. Bir-birilərini öpüb xşmq səadəti də nlr ilə qurndn snr nəsib ldu...

 

Şmilin t yurdun bir yz günü öçüb gəldilər. Ydınddır gün, yğışdn snr nzlnn əsrrəngiz dğlrın blinə göyqurşğı dlnmışdı. Dğlrın üzündən şhli çəmənlərin cilvələndiyi düzənli bşlyırdı. Bu yrlər Svərə nə vxts xəylınd yrtdığı, yuxulrınd gördüyü shrli dğlrı, çəmənləri xtırltmışdı.

 

d ydınddır i, Şmilin t yurdun gəldiləri günün xşmı sçqlı-çiçəli yz yğışı yğmğ bşldı. Göylərin sinəsi səhərə qədər ürədi, əsib-cşdu... Səhər ynə yğdı... Svər ömründə il dəfə idi i, blə şəfff, uzun çəən yğış görürdü. Il dəfə idi i, yğışın çiçəyə xşdığının şhidi lurdu. Həmin yğışlı gcədə ytğ uznıb içi pəncərədən çölə tmş ləyən Svərin ürəyinə yzın təmiz ətri çöürdü. Ytqdn d yğış qxusu, yz ətri gəlirdi. Ytq çiçə çmış, çəmənliyə çvrilmişdi... Əvvəlcə özünü “yd” işi ilə bir ytqd görən Svərin ürəyi qəribə hisslərlə döyündü. Snr öz-özünə için-için güldü. “Yd” dm hələ yuxu ümmnınd üzürdü. Şmil qllrını gniş çıb nun düz böyründəcə uznmışdı; ərinin mışıltısı ydın şidilirdi, nun gözləri yumulu idi; yq y yuxulu lduğunu təyin tmə çətindi.

 

, həmin gcə diqqətlə ərini süzüb nədənsə öz-özünə gülümsədi; Şmil cıdırdn qyıdn yrğun t bənzəyirdi. Indi , qət tdiyi məsfəni uğurl bş çtdırıb dğm cğ qyıdn t imi dincəlirdi... Həmin gcə sni nlr ömrün ən uzun,ən şirin nlrını yşmışdılr. Həmin gcə nlrın bir vxt xəyllrınd yrtdıqlrı ğlnl qız əsl svginin ddını bələ də il dəfə idi i, hiss dirdilər. Həmin gcə nlr qdın və işi məsuliyyətini də bütün ydınlığı ilə dər tdilər. Il zərif təmslrın, umu-üsü dlu mənlı tmclrın, htiytlı xşmlrın cşğun htirslr, qynr hıçqırıqlr çvrildiyi həmin gcə Svərin snrlr xəylən dönə-dönə qyıtdığı xtirə dyncqlrındn birinə çvrildi...

 

...Düzənli uznır, uznırdı...

 

Gcə uznır, uznırdı...

 

tın bədənindən titrə bir ilğım çdi... Qdının yumşq, həsss yqlrının təmsındn sni xşhllnn yrğun tın içinə sərin, ürə dlğlar xırdı...

 

Qdın bşını qldırıb göyə, gcəyə, y bxmq istədi. Çşıb qldı. t hündür, bz bir binnın qrşısınd dynmışdı. Hündür, bz binnın iri pəncərəsindən slğun işıq gəlirdi...

 

Qdın qəflətən qynund üzdüyü xəyl ümmnındn qpub gcənin zülmət dlu ğuşun qyıtdı...

t bşını bulyıb işnədi. tın ylmnı ylləndi. tın işnərtisi qdının hıçqırığını bğdu...

Pəncərədəi slğun işıq söndü...

 

t yqlrını yrə pərçimləyib sit, təminli nəzərlərlə hündür, bz binnın işığı söndürülən iri pəncərəsinə bxırdı...

mn   llh,   t    nu   hry  gətirib   çıxrmışdı?   Dyəsən,   bur   Ədilvun “iqmətghı” idi. lə bil hər tərəfdən Ədilvun qxusu gəlirdi.

Qdın xflnıb tın cilvunu tərpətdi, dbnlrı ilə tın ynçğını təpiləməyə bşldı...

Iri, hündür binnın dəmir qpısı xırıltılı səslə, htiytl çıldı...

 

t ynə işnədi...

Qdın tın ylmnını drtışdırdı...

 

Pillələrdə yq tppıltısı şidildi...

t  quyruğunu  bulyıb  irəliyə  dğru  bir-ii  ddım  tıb  ynə  işnədi.  tın işnərtisi qdının byninə işlədi... Qdın tın blindən yrə tıldı...

Bz binnın qrşısınd çiyni tüfəngli bz bir qrltı göründü...

 

t dl yqlrının üstə şhə qlxıb ynə işnədi... Qrnlıqdn həyəcnlı səslər gəldi: “Ədilvun tıdır!” “Ədilv özü hnı?” “tın üstündəi imdir?” “Dyəsən qdındır”. “imdir qdın?” “Hnı Ədilv?”

 

Dğrudn d... Hnı Ədilv? Ədilv yxdu, mm qdının üstünə bir nçə Ədilv hücum çədi...

 

Qdın yüyəni burxıb binnın böyründəi sıx lluğ dğru qçdı.

imsə t yxınlşıb nəsə pıçılddı...

 

Qdının bşı üstündən ii çvutm güllə çdi. Gcənin byqı süutun ii lvlu xl düşdü. Qdın üzü üstə yrə sərilib lnını nəm trpğ söyədi...

 

Snr ynə t işnərtisi şidildi. Bələ də t dh işnəmirdi, byqı işnərti idi - indi qdının ürəyində əs-səd vrirdi.

 

Snr ynə qş güllə səsi gcənin bğrın səsəə sldı. Bələ də bu, byq tıln güllələrin səsi idi - indi qdının bynində əs-səd vrirdi...

 

Snr iminsə iri, qüvvətli əli nun çiynindən ypışıb yuxrıy dğru çədi. Bu imin  əli  idi?  Qrxu  qdının  əzlrın,  dmrlrın  işləmişdi.  Qdın  gcənin pəncəsində, iri, qüvvətli əllərin rsınd çblyırdı; , bu əllərin shibini görmür, qrnlıqdn sçə bilmirdi... mm lp tnış gəlirdi bu əllər, bu əllərin təmsı...

 

Bu, im idi görəsən? Mərdn Xlıq ğlu?.. Ədil Ədilv? Şmil?.. Gcə öz möcüzələrini göstərmədən bzib yrulmmışdı dyəsən...

 

Gcə öz dəlisv tını səhərə dğru çpırdı...

 

 

DÖRDÜNCÜ MƏTUB. “Böyü rəhbər!

 

Mən bu dördüncü mətubuml Sizin müqəddəs ünvnınız, Sizin ölməz dınız üz tuturm. Mən dh əlimi yrdən-göydən üzmüşəm. Hiss dirəm i, ölümün cynğındn yxmı qurtr bilməyəcəyəm.

 

Bu sn dəqiqələrdə ümidim təcə bir şyədir: bütün həytım byu Sizin idlrınızın həyt çirilməsi uğrund vuruşmuşm. Ümumi işimizə mn lnlr qrşı həmişə mnsız lmuş, nlrın bşı üstündə şimşə imi çxmış, qılınc imi prıldmışm.

 

Təhsilim, svdım çtışms d, böyü həyt təcrübəm lmuşdur. dmlrı idrə tməyi bcrmışm. Mən yxşı bilirəm i, idrətmədə ən düzgün yl - qrxudur. Əgər səndən qrxurlrs, dməli, sənə sədqətlidirlər, dməli səni svirlər. Mən yüzlərcə dmı Sizə sədqət ruhund böyüdüb tərbiyə tməyə çlışmışm. nlr Sizin dınız gələndə əsim-əsim əsmiş, Sizin səsiniz şidiləndə dizin-dizin sürünmüşlər...

 

Hələ də Sizin himiyyətinizin mhiyyətini dər tməyənlər vrdır: blələri bərbərliyi, zdlığı, həqiqəti bş düşmə istəmirlər. Sizin prinsipillığınızı qiymətləndirməyənlərə də təsdüf lunur. Blələri üçün ən böyü yxşılıq - ölümdür...

 

Mən həyt iinci dəfə gəlsəydim, ynə də Sizin sədqətli qulunuz lr, ölməz idylrınızı həyt çirərdim. əsdiyim bşlr üçün qətiyyən göz yşlrı tömürəm. Əminəm i, mənim məslə və əqidə dstum Ədil Ədilv birgə bşldığımız işi şərəflə sn çtdırcq. , əsl insn və döyüşçüdür. Ədilv indiyəcən yüzlərcə dm cəz vrmiş, nlrc dmı öz əlilə güllələmişdir. nun yüsə təşiltçılıq qbiliyyəti, tüənməz nrcisi, idy mətinliyi məhz mübrizələrdə üzə çıxıb möhəmlənmişdir; Ədilv dmlrl işləməyi bilir. Hç əs ürəyindən çəni ndn gizlətmir. Qnşu qnşudn, dst dstdn, ğul tdn şitdiyini n çtdırır. d dmlr qyğı və diqqət göstərir. Dərin, gizli qtlrd gizlənmiş düşmənləri tpıb üzə çıxrnlr müftlr təqdim dir. Hər dmın bşı üçün Sizin təyin tdiyiniz n bş mnt pulun yrısını bu cür sədqətli dmlr vrir. Bizim qüdrətli himiyyətimiz məhvə məhum dilən hər bir ziynr düşmən bşı üçün yrılmış bu n bş mnt pulu xərcləməyi öz xəzinəsi üçün qızırğlnmır: təi düşmənlərin syı zlsın - n bş mntın yrini istənilən vxt dldurmq lr...

 

Düşmənlərin syı zldıqc himiyyətimiz dh d möhəmlənir. Bələ bir nçə ildən snr düşmənlərin öü tmmilə əsiləcə. Lin biz lə vxt d yni-yni düşmənlər tpıb üzə çıxrmlıyıq (“biz” dyəndə mən özümü nəzərdə tutmurm, vxt himiyyət Sizin əbədi rəhbərliyinizlə bizim bllrımızın əlinə çəcə). Düşmənsiz himiyyət l bilməz. Düşmən yxs - hç dst d yxdur. Biz düşmənləri də ytişdirməliyi. Çüni düşmən yxs-himiyyət də yxdur...

 

Mənim məhbus qnşulrımın, dstlrımın hmısını prıblr. Sğ qln təcə Bəy ğdır - d xəstədir. Əslində gdənlərin hç biri mənim dstum lmyıb - iş lə gətirib i, uzun müddət bir yrdə - burd, bu öhnə məsciddə yşmlı lmuşuq. Mən vxtilə özümə dst bildiyim dmlrı (vxtilə nlr d məni özlərinə dst hsb diblər) çxdn rdn götürtmüşəm. vxt əlimdə imn, himiyyət və silh vrdı. Mən nlrı özümə rəqib bildiyim üçün məhv tdim və bun indi qətiyyən təəssüflənmirəm; himiyyət şqi ilə dst məhəbbəti yni ürəyə sığ bilməz... Bir də i, indi - bu sn dəqiqələrimdə nlr sğ lsydılr mənim öldürüləcəyim brədə şidib xyli şd lcqdılr; yxşı i, mən nlrı qbqlmışm...

 

Budur, qpının qıfılı şqqıldyır. yq səsləri şidilir. Tüfəng lüləsi prıldyır. Bilirəm, məni prmğ gəlirlər. mm mən xşbəxtəm. Sizin uğrunuzd ölürəm. Hyif i, sözlərini - məzmununu ürəyimdə bu səhərdən bəri nçə dəfə tərrldığım bu mətubu ğız öçürməyə bir dm qlmdı. Bəy ğnıns əli qələm tutmur. Qllrını iflic vurub. Əgər ynımd svdlı bir şəxs lsydı ddilərimi öçürərdi, mm indi bu cür dmlrı tpmq çətindir. rtıq qyd tdim i, bu, mənim Sizə ünvnldığım dördüncü mətubdur. Mən lə mətublrı d hələli Sizə göndərə bilməmişəm. Böyü rəhbər, yxşı i, Siz cəmiyyətimizi düşmənlərdən təmizləyirsiz. Özlərini ziylı hsb dən blə yüngülxsiyyət, səbtsız şəxslər həmişə xlqı əsil mübrizə ylundn spındırmğ çlışırlr. Vr lun i, Siz nlr qrşı brışmz mövqdə dynmısız. ybi yxdur, qy mənim mətubumu ğız öçürən tpılmsı; həyt bunsuz d ötüşə bilər. mm svdlılıq dı ltınd brışdırıcılıq, rəhmdillili txumu səpənlərə qrşı həmişə mnsız lun. Mən sizin uğrunuzd ölümə gdirəm. Və yzılmmış bu mətubu özümlə qəbrə prırm.

 

Ölüm yxınlşır.

İmz: sdiq qulunuz llhqulu

 

llhqulu yzdırmğ mcl tp bilmədiyi mətubu firən dörd qtlyıb zərfə qydu, xəylən qpıdı şiçiyə vrib n qızıl nluq vəd tdi və dinməz-söyləməz, bşının üstünü əsdirmiş silhlı dmın qbğın düşüb qpıy srı ddımldı. Sn dəfə qnrılıb nçə vxtdn bəri yşdığı üfunətli, lqrnlıq tğ nəzər sldı.

 

(Qyd: Həmin gcə məhbusu güllələməyə prnd cibindən üç dənə ğız prçsı tpıldı. Bu ğızlr ğppq idi, mm hmısı dörd qtlndığı üçün mətub bənzəyirdi. Gənc müstəntiq ğızlrı üz-bu üzə çvirib vcund əzişdirdi, böyründə gurhgur ynn çuğun sby tıb rxyın-rxyın tqd vr-gəl tməyə bşldı.)

 

...Məhəmənin hömü həmin gcə icr lundu. Məhbus dördüncü “mətubu” özüylə prmışdı: nu “yzdırmğ” dm tp bilməmişdi. Bun hç mcl d lmmışdı, çüni hömü vxtınd icr tmə lzım gəlmişdi... Gənc müstəntiq sn “mətubu” ələ çirib məhv də bilmədi.

 

Höm “Mədən” dyilən yrdə icr lundu. Məhbus qətlə ytirildi, üstü trpqlndı.

 

 

AVTIN. Bir zdn palıdd qpı ğır-ğır, tənbəl-tənbəl çılcq, nun byqdn bəri tərəf-bu tərəfə min yl vr-gəl tdiyi lqrnlıq tğ dxil lcq dm , sllqxny gdən qyun imi bşını şğı slıb səbrsizlilə öz ölümünü gözləyəcə, snr tüfəngin syuq lüləsi qrşısınd əsə-əsə səbrsizlilə gözləyəcəyi ünvn - ölümə srı yl lcqdı. , əmin idi i, indi içəridə srğu-sul tutuln dm çx möhəm, təminli, səbrli dmdır və öz lədiləri cinyətin müqbilində susmğı, dözməyi də bcrır. Bu, ndn məlum lurdu i, plıd qpının üzündən rbir bğuq zərbə səsləri şidilsə də bu zərbələrə məruz qln dmın cıqqırı d gəlmirdi. Plıd qpı dətən möhəm örtüldüyü üçün nun vr-gəl tdiyi tqd hər stlığ səs-filn şidilməzdi. Lin bu səhərdən bəri müəyyən fsilələrlə ğır, üt zərbə səsləri şidilirdi; plıd qpı zərbə səslərinin qrşısını l bilmirdi, zərbə səsləri nun qulğınd əs-səd vrirdi... Nəhyət, xşm yxın içəridən gələn zərbə səslərinə bşq səs-inilti də qrışmğ bşldı. Inilti səsləri əvvəlcə qıs idi: ıhı-ı-ı... Snr bu qıs səsə uzun, sürəli iniltilər də əlvə lundu: ııhhıı... Plıd qpı, iniltinin qrşısını əssə də, nu tmmilə bğub susdur bilmirdi. Zərbələr ğırlşdıqc inilti də uzqlşırdı: ı-ı-ı-hhh-nın!.. Plıd qpı hələ öz susmğınd idi. Plıd qpının üzündəi dms zərbələrə uzun müddət dözsə də, rbir öz iniltisini plıd qpının lqydcəsinə susn sifətinə çırpırdı; əvvəlcə bir xyli susub nəhyət, xşm üstü təzədən inildəməyə bşlyn dmın iniltisi rtıq hrydn çx qəzəbli söyüşü, ittihmı xtırldırdı: ı-ı-ı-h-h-h-ı- ı-ı!..ıhı!..

 

, vr-gəl dirdi. Bu iniltini şitmə blə istəmirdi. Yx, əzb hissi çirmir, həyəcnlnmır, hirslənmirdi. Sdəcə lrq şitmə istəmirdi bu səsləri. Bu səsləri şitmədən bzmişdi. Yrulmuşdu. Düzdür, çxdn lışmışdı bu iniltilərə; mm indi şitmə istəmirdi bu iniltiləri. Niyə? Sdəcə lrq bzmişdi. Vəsslm! Vəsslm-şüddtmm!..

 

Dünən rvdı dmişdi i, ynə ürəyi bulnır. Dməli, rvd ynə uşq gözələyirdi... rvdının dünəni sözündən nə şdlnmış, nə də tutulmuşdu. y imi qrşılmışdı rvdının bylu lmsı xəbərini. rvdı uşq dğcqdı. Hə, yni örpə gələcədi dünyy. Nə lsun i?.. ğlu l bilərdi. xı, dörd qızı vrdı: indiyəcən ğul gözləmişdi. ğlu l bilərdi. Gələcədə yşd bilərdi nun - tsının pşəsini... Hnsı pşəsini? Mirzəliyi? Qəssblığı?.. Cəlldlığı?.. Nə? Nə? Cəlld?.. Yx, bu d blə bir pşədi. Işləyir özüyçün!.. Çörə pulu qznır. iləsini dlndırır. Pşənin nə pisi, nə yxşısı?.. Hə, rvdı iicnlı idi. Dünən özü dmişdi. Bşinci uşğı d qız l bilərdi. Qızı ls ncə? Görəsən, qızı nəçi lcqdı? Ərə gdəcədi, vəsslm? Yx, niyə i, pşə dlıynn d gdə bilər. Vəzifəli qdınlr zdı bəyəm? Indi rvdlr tibr rtıb...

 

Xtırldı i, indiyəcən güllələdiyi dmlardn cəmi iisi qdın lub. Biri nisbətən yşlı qdındı: dyilənə görə iməsə qəsd hzırlyıbmış... Sifətini qrnlıqd ydın sçə bilməsə də üzünə töülən çl sçlrındn hıl lduğunu hiss tmişdi. ğır yrişi vrdı... Mədənə çtnd qdın dönüb nun üzünə bxdı...

 

bxdı... Snr dərindən qəhqəhə çəib güldü... Dyəsən, bşın hv gəlmişdi zvllı qdının... Qəhqəhə səsinə güllə səsi qrışdı...

 

Güllələdiyi iinci qdının sifətindən yzıqlıq töülürdü: bu, cvn bir gəlindi. n, hətt, qəşəng də dmə lrdı. Qdını görəndə nun ürəyindən bhr mhini xtırldn yüngül, ətirli bir dlğ çdi. Yx, ölüm üçün yrnmmışdı qdın. Bələ əri də vrdı. n ciddi tpşırıq vrilmişdi: məhbuslrı srğu-sul tutmmq, nlrl əlmə əsməmə. mm , işlədiyi müddətdə bu qnunu il dəfə pzdu. Qdındn pıçıltı ilə sruşdu i, iməsə sözü, ismrışı vrmı? Sulın müqbilində qdın xyli susmuş, hndn-hn bircə əlmə ilə: “Yx!” - dmişdi. Ərli idimi görən? Uşğı vrdımı? Nə üçün güllələnirdi? nd bu sullrı özü özünə vrmişdi. Çüni qdınl dnışmq mümün dyildi.Çünki nun pşə yldşlrı d ynınd idi... “Mədən” deyilən yrədə susdulr. Qdın bu yrlərə dəfələrlə gəlmiş dm imi, yqlrını süryə-sürüyə gdib düz xəndəyin ənrın çıxdı; bur bir növ qətl yri idi. Bunu nlrın hmısı bilirdi. Çx vxt məhbuslrı r - “qətl yrinə” məcbur dib qldırırdılr; rdn hömü icr tmə çx sndı; güllə çıln imi ölümə məhum lunmuş dm xəndəyin dibinə yuvrlnırdı: üstünə bş-üç bl ğzı trpq, iri bir dş tırsn - vəsslm... Hər şy tz qurtrır...

 

Qdın göstərişsiz, əmrsiz, filnsız “öz yrinə” qlxdı. Qdın qrnlıqd ətrf göz gəzdirdi. Qdın hıçqırdı, snr əlini üzünə tutub qışqırdı: ehy-y-y-y!.. Güllə çıldı. , qdının bşındn nişn lmışdı. Qdın yqlrını yrə pərçimləyib dimdi  dynmqd  idi.    nlrd  qdın  qylrın  üstə  bitən  tənh  bir  çinr ğcın bənzəyirdi; çinr ğcı dəhşətli ülədən əsib titrəsə də yıxılmq istəmirdi... Iinci güllədən snr ətrf qəfləti bir süut çödü. nun əliblli dstlrı d yrlərində dnub qlmışdılr... Indi qdın dizi üstə çömüşdü, mm ynə də yıxılmq istəmirdi. Dyəsən, tənh çinrın öü lp dərində idi. n lə gəldi i, güllələr hvy gdir, hədəfə dəymir... Ylnız üçüncü güllədən snr tənh çinr tppıltı ilə yrə sərildi... Gcənin qrnlığınd , nun ğzındn fəvvrə vurub xn qnın buğlndığı gördü. Qdın uzun müddət çpldı. Yzığı gəldi qdın; nu əzblrdn xils tmə üçün əlavə bir güllə də tmq istədi. mm n dəfələrlə, dönə-dönə tpşırmışdılr i, güllə çtışmır, qənət tmə lzımdır; , hər güllə üçün bşı ilə cvbdhdi. Isrfçılığ yl vrmə lmzdı. Qdın iri, nəhəng bir qrışq imi trpğın üstündə çplyırdı. nun cəsədinin üstünə iri dş prçsı qyub bllə trpqldılr...

 

Plıd qpının üzündəi inilti və zərbə səsləri rtıq əsilmişdi. Ölümə məhum lunmuş dm yəqin i, sn sənədlərə ql çəirdi, - , şitmişdi i, dmlrın ylnız öz rzılığını lndn snr ölümə məhum dirlər. dmlr nlr vrilən ğızlr imz tıb, “özümü təqsirr bilirəm”, “günhrm”, “mənə ən ğır cəznı vrməyinizi xhiş dirəm” sözlərini yzndn, bir növ nlrın özlərinin isrrlı xhiş və tələbindən snr höm xunur, plıd qpı çılırdı... mm dmlrın hömü önüllü qəbul tməsinə, “ciznə ricsın” qədər uzun bir “hzırlıq” mərhələsi çmə tələb lunurdu.

 

Plıd qpının üzündən qrışıq səslər gəlməyə bşldı; hə, dyəsən höm xunurdu. Qlırdı bircə müttəhimin sn tirfı və xhişi: “Ric dirəm mənə ən ğır cəznı əsəsiniz... Müqəddəs qnunlrımızı bud şəildə pzduğum üçün özümü cinyətr hsb dirəm... Mən öz təqsirimi öz qnıml yumq istəyirəm...

 

Məni güllələmə də zdır... Məni smq lzımdır...”

 

Bələ də rtıq rx qpıdn dindirilməyə yni dm gətirmişdilər. Plıd qpı müttəhimlərin çdıqlrı sn qpı idi; ömürlərində sn dəfə çdıqlrı həmin qpı nlrı gcənin zülmətinə, rdn d ölümə prırdı...

 

Ölümə çıln qpının üzündə imsə inildədi, nəsə cingildədi...

Bx, indicə bu dəqiqə, bu n plıd qpı tənbəl-tənbəl çılcqdı...

 

Bu, nun həmin gcə güllələyəcəyi dördüncü - bu gün üçün ölümü nəzərdə tutulmuş hələli snuncu dm lcqdı...

 

 

XR. - Tq.

- Z-z-z-ı-ı-ı.

 

 

RÇITTIV.  Qrşısınd   dyndığı   bz    biny   ltdn-yuxrı  bir    də    bxdı.

Binnın təpəsinə vurulmuş qş qç buynuzunun rsındn prlq y görünürdü...

st ddımlrl dş pilləəni qlxmğ bşldı...

 

Yxınlıqd t işnədi...

Mərdn Xlıq ğlu pilləənin böyrünə sığınıb dinşədi... Bşının üstündəi qpı st-st, cırıltı ilə çıldı; dişrı çıxn yd dm ətrf göz gəzdirib təzədən içəri çdi...

 

Gcənin zülmətinə təzədən həyəcnlı bir sitli çödü...

Mərdn Xlıq ğlu brmğını tüfəngin tətiyindən çəməyərə təzədən pilləənlərlə üzüyuxrı binnın rtırmsın dğru irəlilədi...

 

Qulğın ilin dəyən qdın pıçıltısı ldu: “Bəs snr?.. Bəs snr nə lsun, Ədil?” əlmələr çili-çili lub Mərdn Xlıq ğlunun bynində əs-səd vrdi: “Bəs...snr...nə   lsun...Ədil?..   Bəs...bəs...snr...snr...nə lsun...nə    lsun... nə...nə...lsun...sun, Ədil, Ədil?”

 

“Bəs snr nə lsun? Snrsı sndır... Qnun-qydynn ilə qurrıq”. Bu, Ədilin səsi idi. Mərdn Xlıq ğlu şitdiyi birinci səsin shibini də tnıdı - bu, Svər idi... Svər xnım... nun müəllim yldşı... çmiş şgirdi Şmilin gözəl-göyçə rvdı... çmiş şgirdi Ədil Ədilvun...nəyi?

 

Blə çıxırdı i, Mərdn Xlıq ğlunun gülləsi Ədilvun nəfəsini əsməyibmiş. Dməli, sğ qlıbmış nun çmiş şgirdi. Bəs Svər? xı, Mərdn Xlıq ğlu nu öz əlilə tın blinə qldırıb stnsiyy yl slmışdı: , təzədən niyə qyıtmışdı bu xrby? Bələ nəyisə unudub gri dönmüşdü? Bələ Ədilv tutub gətirmişdi nu bury? Bələ?..

 

“Bəs Şmil ?...” Mərdn Xlıq ğlunun qulqlrı güyüldədi; içinə təpilən qrnlıq, ürəyinə çöən səsəə işini pyız yrpğı imi tərpətdi, titrətdi... , diz üstə çödü...

 

Snr Svərin titrə pıçıltısı gəldi: “Yx... Yx...” Snr Ədilin bğuq, xırıltılı səsi şidildi: “Niyə?”.. “Yx... Yx... Yx...”

 

“Niyə?.. Niyə?.. Niyə?..

 

“Bəs Şmil?.. Bəs Şmil?.. Bəs Şmil?..” Svər pıçıldyırdı, hıçqırırdı...

 

Ədil xırıldyırdı...

 

Mərdn Xlıq ğlu dş pilləənin bşınd əyləşib tüfənginə söyənmişdi: sndıqçd cəmi bir güllə vrdı. , “qr gün” üçün sxlmışdı bu gülləni.

 

Qş qç buynuzunun rsındn bylnn yın günhlrl dlu Yr üzünə işıq səpələdiyi bu süut dlu səsəəli gcənin sni snu lmycq, bu pıçıltılr, bu hıçqırıqlr hç zmn əsilməyəcə, qundğın üz qyduğu bu tüfəng isə həmişə suscq, bir dh tılmycqdı...

 

Mərdn Xlıq ğlu üçün ən ğır şy ölümdən dnışmqdı. Bəzən şgirdləri n həytl, ölümlə, bğlı qəribə-qəribə sullr vrər və müəllimlərindən şitdiləri cvblrın sdəlövhlüyünə gülərdilər: “Admlr ölmürlər, dmlr t, çiçəyə, ğc çvrilib təzədən dünyy gəlirlər...”Adətən müəllimin cavabı bu cür olardı. Mərdn Xlıq ğlu özü də bilirdi i, bəzən şgirdləri öz müəllimlərinin sdəlövh cvbını müzirə dib öz rlrınd xısın-xısın gülürlər: “Admlr ölmürlər...” Ölmürlər... tlrı öldürülən uşqlrın öz müəllimlərinə ln inmı gt-gdə qırılırdı: xı, nlrın tlrı həbs dilib “Mədən” dyilən yrdə güllələnəndən snr bir dh gri dönmürdülər... Qyıtmırdılr... Lp t imi, çiçə imi, ğc imi də qyıtmırdılr... Söyləyirdilər i, dmlrın myitlərini c itlər trpğın ltındn şib çıxrır, cnvrlr didişdirirlər... dmlr gri qyıtmırdılr. tlrı gri dönməyən uşqlr həytın cısını rən duyur, hər cür əzb-işgəncəyə dözməli lur, hç bir nğıl innmırdılr...

 

Mərdn Xlıq ğlu dərs ddiyi, lm öyrətdiyi uşqlrın tlyinə cıyır, nlr həmişə ürə-dirə vrirdi: ymn günün ömrü z lr... Uşqlr nlrın rhtlığını pzmğ çlışn düşmənlərə lənət xuy-xuy, yşdıqlrı xş günləri tərifləyə-tərifləyə by-bş çtırdılr. nlr yqylın böyüyürdülər... nlr c-ylvc yşyırdılr... Çxu bir qrın çörəyə möhtc idi. mm xuduqlrı mhnıd nd içirdilər i, blə sədət üçün cnlrındn çməyə hzırdırlr...

 

Mərdn Xlıq ğlunun zəndyi-zəhləsi gdən şylərdən birisi də yln idi.

 

mm nun özünə də qəribə gələn bu idi i, uşqlr öyrətdilərinin çxu lə yln-plndır; di gəl i, , bu ylnlrı dərs çdiyi blclrı ldtmq üçün yx, nlrın örpə qəlbini svindirmə üçün söyləyirdi. nsuz d bşdn-bş yln ln dünynın ybəcərliyini bir dh xtırltmğın, tərrlmğın xyri vrdımı? Bir vr, Ədil Ədilvun ylnı: dmlrın hmısının ürəyində düşmənçili hissinin gizləndiyini üzə çıxrıb nlrı məhşər yğın çəmə... Bir də vr düşmən imi öldürülən bu dmlrın günhsız uşqlrını lddıb öldürülən dmlrın ölməzliyi brədə mizə söyləmə... Bu, bir z d Bəy ğnın nğıllrın bənzəyirdi: insnı xəlq ləyən llh nun tlyini öz istədiyi imi qur bilər...

 

mm Bəy ğ llh dındn dnışırdı; Mərdn Xlıq ğlu isə öz düşündülərini söyləyirdi və ddilərinin həqiqiliyinə bəzən innr, bəzən də innmzdı. Bir şyə çlışrdı: çlışrdı i, bu ylnlrdn döşürə-döşürə böyüyən uşqlr, böyüyəndə qəddr lmsınlr... , bu uşqlrı təmiz, zd, xyirxh görmə istəyirdi... Ədil Ədilv d lə həmin uşqlrdn biri idi və bu nlrd dş pilləənin üstündə diz çöüb tüfəngin qundğın üz qymuş Mərdn Xlıq ğlu öz-özünə fiirləşdi i, söylədiyi ylnlrın məhsulunu ddmqddır: dı vxtilə Ədil ln uşq indi Ədilv dönüb qn ələyir. Dyəsən, bu təpəgözə, bu iblisə, bu ərdv hç güllə də dəymir; yəqin i, bir vxt öz şgirdinə güllə tcğı, ləcə də öz şgirdi tərəfindən təqib luncğı firini ğlın blə gətirməyə cürəti çtmyn Mərdn Xlıq ğlu indi nu öldürmədiyi üçün özünü söyüb ymnldı. Bu düşmən lp burnunun ucund idi, əl uzts çtrdı. mm htiytsız bir ddım nun özünü də tələyə sl bilərdi...

 

Bələ ünvnı səhv slmışdı? Bələ byq qpıd görünən hç Ədil Ədilv dyildi? Bələ içridəi Svər yx, bşq bir qdındı?..

 

, nə üçün öz yluynn çıxıb gtmədi? im, nə gətirdi nu təzədən bu vin qənşərinə? Bələ içəridəi dmı çölə səsləsin? imi? Ədilvu? Nə lr i? çmişdə şgirdi lub. Müəllim-şgird üz-üzə, göz-gözə durub dnışrlr... xı, Mərdn Xlıq ğlu öz şgirdlərinə həmişə rəhmdil, xyirxh lmğı tövsiyə dib. Ədilin nə cür xuduğunu xtırly bilmir. mm nu yxşı xtırlyır i, Ədil dinc, sit bir uşqdı... Özü də ytimdi - tsı öləndən snr nsı bşq ərə gtmişdi. tlığının ynınd böyümüşdü Ədilv... Bələ dğrudn çölə səsləsin nu? Nyləsin? Üzr istəsin? Ylvrsın? Üzü üstə düşsün?.. Ədil günhındn çərmi nun? Hnsı günhındn? Hə, dm öldürüb - gözətçini bğub. lə indi indi əlində tutduğu bu tüfəng də öldürdüyü gözətçidən qlıb. Mərdn Xlıq ğlu brədə höm çıxrmq Ədilli məsələ dyildi; bunu qnun müəyyənləşdirməli idi...

 

Qnun qrşısınd Ədil imdir, xı? Ədil imdir? - Qnunun qruqçusu... Hnsı qnunun? Qnunu blə qruyurlr? Bşqsının rvdını zrl gətirib özünə rvd tmə istəyir. rvd? Bələ lə-blə, məşuqə... Svərdən məşuqə? Yx, l bilməz. Svər Şmilindir, svir Şmili. Hə, bəs Şmil hrddır görən? Şmil də nun şgirdi lub... Bələ içəridəi Şmildi lə? Bələ Ədilv dınd dm yxdur? Ncə yxdur? Bəs içəridəi imdir? Birdən Şmil lr içəridəi?.. Bələ bütün bunlr yuxudur? “Məni qr bsır, dəyəsən”...

 

t işnərtisi şidildi...

y göyün tən rtsın sncılıb qlmışdı...

 

Mərdn Xlıq ğlu htiytlı ddımlrl dş pillələri şğı ndi... vin pəncərəsindəi işıq öləzimişdi...

 

Bz düzənliyə ylı gcənin səsəəli bir gcəsi sərilmişdi. „cədən qn qxusu gəlirdi...

 

Mərdn Xlıq ğlu vin rxsın tərəf döndü. Cilvu uzun dirəyə bğlnmış t, yd qrltını görüb disindi, ucdn işnədi: i-i-h--!..

 

Mərdn Xlıq ğlu tüfəngi qltuğun sıxıb cəld qəti ddımlrl t yxınlşdı. Cilvu dirədən çıb yğını üzəngiyə qydu.

 

tın üstündən binnın rtırmsı ydın görünürdü. , bütün diqqətini cəmləyib işığı öləziyən pəncərəyə srı bxmğ bşldı: üzbəüz dynmış işi və qdın silutləri diqqətini çədi. Tüfəngi yuxarı qaldırdı.Barmağını təyiyin üstünə qoydu.”Gəbərdəcəyəm it oğlunu.Bu dəfə güllədən yayına bilməyəcək...” O, qənşərdəki kişi siluetinin əslində Ədilov olduğuna tam əmin idi.Qaranlıqdan qəfil zühur edən-boz kölgəni xatırladan bir dəstə adam at qarışıq1 onu qamarladı. Mərdan Xalıq oğlu qeyri-ixtiyari barmröını tətikdən çəkdi. imsə onun bşın trb tdı. Yrə düşən tüfəng dş txunub tppılddı... təş səsi şidildi.

 

y çililənib bz düzənliyə səpələndi. Göy üzünə zülmət çödü...

 

 

RIZ. - Qiymət günündə ölülərin hmısı diriləcə. Dyəsən, siz xirət dünysın innmırsınız. Yx? Çx nhq yerə. Düzü, bəzən lə mən özüm də tərəddüd dirəm. Tərəddüd dirəm və snr nlyırm i, çx nhq yrə. Səhv ləyirəm. Günh yiyəsiyəm. Hç l bilər i, Yr üzündə bu qədər dm l və hqlı-hqsız ölüb trpğ qrış, nlrın ruhu bir vxt təzədən öz cisminə qyıtmy? Yx! l bilməz! Ölənlər təzədən dirilib gri qyıtmlıdır. Bir-birlərini xəlvəti rdn götürüb min, milyn illər byu trpq ltınd rhtc ytnlr təzədən üz-üzə gəlib xəclət hissi çirməlidir. Bir-birininin ylund ölüb əbədiyyətə öçənlərin təzədən qvuşmsı isə lp ty-byrm lcq. Yr üzündə yşmq hqqı lmyn dm yxdur. Ən lçq, ən iyrənc dm belə öz ömrünü yşmlıdır. Yşmlıdır n görə i, bşqlrı n bxıb lçqlığın və iyrəncliyin ncə mövcud lduğunu öz gözlərilə görsünlər. Yxs lə hər şyi Qurndn, itbdn, nğıldn, hədisdən öyrənmə lmz i... Dirilər ölülərə bxıb əbədi yşmq istəyir. Ölülər dirilərə bxıb qətiyyən dirilmə istəmir. Siz qiymətə innmırsınız? Innın. Bələ nd hər şy yxşı ldu...

 

 

REÇİTATİV. ...Bir nçə y əvvəl həbsxn gözətçisini öldürüb nun tüfəngini ələ çirdiyi gün ytsydı yuxusun d girməzdi i, nə vxts təzədən qyıdıb həmin üfunət qxuyn tğ - bir vxt müqəddəs yinlər icr lunmuş, du xunub nmz qılınmış, ölənlərin ruhu xş sözlərlə xtırlnmış yrə qyıdcqdı... nu ynidən bury öz yğı gətirib çıxrmışdı. Ədil Ədilv təhlüəli bir cinyətrı ələ çirib məhəməyə təhvil vrdiyini dönə-dönə dnışıb qürrələnsə də, Mərdn Xlıq ğlu şitdilərinə cı-cı gülürdü: xı, , öz yğıyl gəlmişdi öz əcəlinin görüşünə. Bir yndn nun lub-qln qhumlrının əsəriyyətini (bcığlusundn bşq) tutub həbs tmişdilər; Mərdn Xlıq ğlun görə çxlrı incidilir, təqib lunurdu; digər tərəfdən, öçəri ylquzq həytı nu tmmilə bzdirib yrmuşdu. Bundn bşq, Mərdn Xlıq ğlunun qəlbinin dərinlilərində hqqın tmm üzülmədiyinə zəif də ls bir işıq qlmışdı: xı, , nəhyət, nə üçün təqib lunduğunu özü üçün müəyyənləşdirməli idi... Üfunət dlu tqd tə bircə dm qlmışdı. Mərdn Xlıq ğlu əvvəlcə nu tnımdı. Bu, dz, sç-sqqlını his-tz bsmış, sinəsi txt imi quruyub ürəyinə ypışmış, brmqlrı uzun şny bənzəyən əcib-qərib bir vrlıqdı; , syrə çi sqqlını rbir hündür sütunun qtur dşın sürtürdü - dyəsən, nə vxtdn bəri su görməyən bit-sirə bsmış sifəti gicişirdi. nun indiyəcən slmt qlmsı Mərdn Xlıq ğlun lp möcüzə imi görünürdü. Qulqlrı ğır şidən, gözləri nurdn düşmüş bu cılız, əcib qc - Bəy ğ d öz öhnə məhbus dstunu əvvəlcə tnımmışdı.

 

Bəy ğ rbir çılıb-örtülən qpıy, byırdn gələn səs-üyə qətiyyən məhəl qymurdu. Bələ , bu səsləri hç şitmirdi də; indi qrnlıql işığın lə bir fərqi yxdu nunçün. Eəqin i, innən blə sğ qlmql ölməyin də Bəy ğ üçün lə bir əsslı əhəmiyyəti yxdu. işi ddqltı nəsə pıçıldyır, sni iminləsə söhbət dirdi. Snr Bəy ğnın səsi gt-gdə rtmğ, cnlnmğ bşldı. Mərdn Xlıq ğlunu ynə hyrət bürüdü: işinin səsindəi cingilti, höm, hələ qlmqd idi...

 

 

ÜÇÜNCÜ GÖRÜŞ (DINDIRMƏ). - dınız, tnızın dı, fmiliynız?..

 

-   ...

-   Yşınız, sənətiniz, ünvnınız?..

-   ...

-   Özünüzü cinyətr hsb dirsinizmi?..

-   Bəli...

 

-     Əlinizdə ln ftlr təsdiq dir i, siz dövlətimizin mənfyinə təhlüə törədən cinyət tmisiz...

 

-   Bəli... lədir...

-   Bəs özünüzü nədə cinyətr hsb dirsiniz?..

-   Həbsxn gözətçisini bğmuşm... Ədilv qəsd tmişəm...

 

-   Gözətçi?.. Hə?.. Bu, xırd məsələdir. Bir də i, gözətçi sğ-slmt qlmışdı. şidə mürgülədiyinə, qrxqlıq tdiyinə görə nu biz özümüz güllələdi. Bizə bu cür dmlr gərə dyil. lə Ədilv d sğ qlıb. Siysi syıqlığını itirdiyinə görə biz nun d məsələsinə bxcğıq... Bunlr hç... Siz diqqəti əss məsələdən yyındırırsınız... Gözətçi-filn. Gözətçi milçə imi, bit imi şydi. Siz bizim rəhbərə sui-qəsd təşil tmədə ittihm lunursuz... Bx, bundn dnışın. Bildiniz? Siz ütlə rsınd ziynrlıq işi prdığınız görə ədlət məhəməsi qrşısınd cvb vrməli lmusuz... Siz cəmiyyətimizə yd ünsürlərlə əlbir lub iqtisdi-siysi-mədəni-mənəvi-idlci həytımız ləə yxdığınız görə müttəhim ürsüsünə qlxmısız... Siz dini təbliğt prmış, xrici əşfiyytl əlqə sxlmış, dövlət sirlərini düşmən ölələrə stmısınız... Siz gənc nəslin tərbiyəsinə ciddi zərbə vurmuş, nlrın əxlqını rlmısınız... vinizdə dini itblrı mühfizə dib gizlətmisiniz... Mövhumt rəğbətiniz lmuşdur... rvdınızın dəfnini öhnə qydd təşil tmiş, rd du xutmuş, dövlət əlyhinə mühimə yürütmüsüz...

 

Qrdşınız ğlunu xaricə təhsil lmğ göndərmiş, bizim təhsil sistmimizi tənqid tmisiz... Şgirdlərinizə zərərli itblr xutmuş, əs-təbliğtl məşğul lmusuz...

 

Dyilənlərlə rzılşırsızmı?..

-   !..

-   Siz özünüzü təqsirr hsb dirsizmi?..

-   !..

-   Siz güllələnməyə məhum lunursuz... Sözünüz vrmı?..

-   Xyr...

-   Höm  bu  gcə  yrinə  ytirilməlidir.  Qətl  məlum  “M”  ərzisində  icr

lunmlıdır... Məhbusu prın...

 

nun çiynindən ypışıb ğır plıd qpıy srı itələdilər...

 

 

XR. - Tq!

Ilbizlər susmuşdu.

 

rbir güllə səsləri gəlirdi: - Tq-trqqq...

 

 

RIETT. , əvvəllər qnşu gətirilən dmlrı görməzdi: sdəcə lrq həmin tğın ylu bşq idi; Onun vəzifəsi qnşu tqdn çıxn dmlrı qbğın qtıb prmq, vrilən tpşırığ qyd-qnun dxilində əməl tmə idi. mm sn günlər dmlrı təcə rx qpıdn dyil, nun qrşısınd dyndığı palıd qpıdn d gətirib içəri ötürürdülər. Indi , gətirilən dmlrı görür, nlr gözltı nəzər slırdı. dmlrın rsınd tnış sifətlər də gözə dəyirdi. mm indi həmin sifətlər dşlşmışdı. Sn vxtlr dmlrı tə-tə və y iibir-üçbir dyil, dəstə-dəstə gətirirdilər: dətən, bu dəstələrdə qllrı bir-birinə dəmir zəncirlərlə bğlnmış müxtəlif yşlı-hıl, cvn dmlr lurdu. Səhərə yxın ynə bir dəstə qluzəncirli gətirdilər. Bunlr rıqlmış, üzülüb əldən düşmüş, sifətlərinin ifdəsi pzulub itmiş cvn işilər idi: hmısının d üz-gözü suyun içində. , qyri-ixtiyri öz postunun çıq qpısındn çölə bylndı. Göyün üzü çıq idi. Uzqd prlyn prlnmış Ay, tufn düşmüş qyıq imi səntirləyə-səntirləyə üfüqə dğru sürünürdü. Nədənsə n lə gəldi i, y qəzəblidir. Yğışdan əsər-əlamət yxdur. Bəs bu qluzəncirlilərin üz-gözü niyə islnmışdı? Bunlr hç çy-suy düşənlərə də xşmırdılr; çy düşsəydilər nlrın üst-bşı d islnrdı. Yx, bu üzülmüş dmlrın üz-gözündə prıldyn dmcılr hç tər dmcılrı d dyildi: rlrınd nə tövşüyən vrdı, nə də qvuln xşynlr... Sllqxny gdən sürüdəi qyunlr imi sitcə , çiyin-çiyinə , byun-byun vrib çıq qpıdn içəri çdilər. “Bu, dmcılr hrdn pyd lub bu bədbəxtlərin, zvllılrın üz-gözündə?” Bu, bələ llhın göz yşlrı idi?! xı, l bilməzdi i, llh rbir insnlrın hlın ğlyıb göz yşlrı töməsin! Insnı llh yrtmışdıs, dmə, özü də lə öz yrtdıqlrı imi ğly bilərdi. “Dyəsən qpı örtüldü... Öz-özünə...

 

Lp möcüzədir. xı, im örtdü bu qpını?” Zülmətə çıln QPI sni həmin nlrd tanrının göz yşlrı ilə islnmış qurbnlrı qəbul tmədən yrulmuşdu. Nə vxts əmisi Mərdn Xlıq ğlunun dilindən şitdiyi bu sözləri xtırldı: “y llh! Bəndələrin səni unudub! Brı sənin llhın lsun, y llh!” lə bil bu sözləri əmisi ynə öz səsi ilə ddi nun qulğın. Disindi. mm tz özünü ələ lıb ynə qpıy yxınlşdı. Ynə bşını qldırıb göy üzünə bxdı. Prlnmış y ynə sürünmədə idi. mm yın üzündə xırdc ləələr vrdı; bu ləələr srı ğızın üstündəi qr tumlr xşyırdı. , bxıb gördü i, y bu görünüşü ilə ymiş diliminə xşyır. “Ncə yməlidir!” , işthl gülümsədi. Dyəsən, y d gülümsəyirdi.

 

İndi nun firi-xəylı uzqlr - çmişə, öz uşqlığın gdib çıxmışdı. Əmisi nu dizinin üstünə lıb itb xuyur, şir əzbərlədirdi. , çxdndı i, günlərə gdib çıx bilmirdi; gh firi dğılır, gh xtirələrin zərif spı qırılır, gh d sdəcə lrq çmişi düşünməyə tənbəlli dirdi. Dünənə bxnd disinib qrxduğu nlr d lurdu... Indi bu nlrd nədənsə birdən-birə günlərə qyıtmış, yddşının qəfləti prıldyn işığınd əmisi ilə üzbəsurt dynıb söhbət tmiş, nun dizinin üstündə əyləşib şirin nğıl, məzəli şirə qulq smışdı...

 

Hər əsin uşqlığı - nun ömrünün şəfff, təmiz bir çyıdır. Bu çy ömrün hnsı çğınd qyıdıb bş vursn təzədən təmizlənməli lursn. Hətt, çirb içində bğuln dm blə, bu çydn bircə qətrə dds, öz əzəli dünysın - öz ilinliyinə, müqəddəsliyinə qvuşr. d bir nlığ qyıtmışdı təmiz çy... şəfff çyın shilində zcıq dynıb təzədən bu drısql tğ, bu qrnlıq gcəyə, bu gcəyə çıln ğır, müdhiş qpının önünə qyıtmışdı.

 

Plıd txtdn hzırlnmış ğır qpı tənbəl-tənbəl, cırıltı ilə çıldı, ii nəfər silhlı şiçinin qbğın düşüb büdrəyə-büdrəyə ndr çıxn dm ifdəsiz gözlərlə nun üzünə bxırdı... Ölümə məhum lunnlr qpıdn çıxnd nun üzünə dətən çx diqqətlə bxardılr – hiss olunurdu ki, onlar öz qtillərinin sir-sifətini ydd möhəm sxlmq istəyirlər ; bəlkə də bu bədbdxtlər öz qatillərinin şəklini ona görə öz yaddaşlarına həkk etmək istəyirdilər ki, dünyd haqq-ədalət tərəzisi qarşısında –tutalım lap elə inkir-minkirlərə məlumt vrəndə rtıq-əsi dnışmsınlr, dəqiq müşhidələrə əsslnsınlr,onları öldürən (və ya bir azdan öldürəcək) kəslərin portretini dəqiq cızsınlar.

 

nlrın bxışlrı tqquşdu: llh, bu ifdəsiz gözlər ncə də tnış idi. Məhbus yrində dnub qlmışdı...

 

, sni ölümə məhum lunmuş dmı dh yxşı, bütün by-buxunu, əzəməti ilə görmə üçün ddım-ddım gri çəildi ... çəildi və özünü sxly bilməyib bğul-bğul hıçqırdı: bu, nun əmisi idi... Bu, Mərdn Xlıq ğlu idi. Bu, nun byq xəylən səyhət tdiyi uşqlığındn ddımlyıb gəlmiş, bir vxt nu dizinin üstündə əyləşdirib şirin nğıllr, məzəli şirlər xuyn il müəllimi,

 

t əvəzi əmisi, bir nlığ shilinə bş çəməyə mcl tpdığı təmizli ümmnının nəhəng bir dlğsı idi...

 

işinin ifdəsiz nəzərləri nun sifətinə diilmişdi; bələ də hç tnımmışdı nu? ş blə lydı!

 

Indi , nə tməlidir?

 

ğc imi tğın rtsınd bitib qlmışdı... Silhlı şiçilər təəccüblə, qəzəblə nun üzünə bxırdılr: yəni - mlı gətirmişi, niyə qəbulu gcidirirsən? şiçilər n xəstə, səfh dm bxn imi bxırdılr. Bələ , dğrudn xəstələnmişdi? Bələ indi nun üzünə ifdəsiz gözlərlə bxn bu dm hç əmisi - Mərdn Xlıq ğlu dyildi, tmm yd, uzq bir dmdı...

 

, “malı”- dustğı-ölümə məhum lunmuş dmı qəbul dib cidnın qbğın sldı; byırdı gözətçi məntəqəsində zəif işığı bir tğ bəs tməyən öhnə çırğın qənşərində turub mürgüləyən üç gözətçidən iisi cəld byır çıxdı; nlrdn biri öhnə çırğın ynın qyulmuş təzə fnrı və dəmir bli götürüb fnrı çxmql lışdırdı, snr tüfəngi və dəmir bli götürdü; birisi gözətçi isə ylnız tüfəngini qpıb məhbusu qrşılmğ çıxdı; içəridəi gözətçi isə nlrın hər üçünü qpıycn yl slıb gri qyıtdı; və nun gözətçi dstu ölümə məhum lunmuş dmı qbqlrın qtrq nli qəsəbə ylun çıxıb, mşənin ətəyinə - Mədənə srı üz tutdulr...

 

Yx... Hə... Bu dm həqiqətən Mərdn Xlıq ğlu idi. özü idi. Ölümə məhum lunmuş dm - Mərdn Xlıq ğlu üzünü göyə tutub ddqltı nəsə pıçıldmğ bşldı. Göyün üzü zülmət idi. Nə y görünürdü, nə də bir ulduz. rd hç Tnrı d yx idi. mm Tnrı birdəfəli qybə çəilə bilməzdi. , təzədən zühur tməlidir.

 

Snr yğış yğmğ bşldı. Və , bşını qldırıb göyə bxdı. Göyün üzü çıq idi. Ulduzlr syrışırdı. Bəs bu yğış nə yğışdı blə?.. Bələ dğurdn d llhın göz yşlrı idi. Yəqin i, llh d ğly bilərdi.

 

, tüfəngi üzünə qldırmzdn əvvəl ölümə məhum lunmuş dmı -indi bu adam Onun əmisini kölgəsinə oxşayırdı. bşdn-yğ süzdü, nişn lmq üçün münsib nöqtə xtrdı... Qrşısındı dm bir az da iri, bz qrltıy xşyırdı. Shilsiz düzənliyə qnd gərən səsəəli, qrxunc gcə bu bz dmı öz qynun çəib gizlətmə istəyirdi...

 

XR. Tq

Trq

Trrq

Tq-tq-tq

Tq-trq-tq-trq

Tq-tq-tq

Trrq

Trq

Tq


ARİOZO.Bütün peyğəmbərlərin və bütün müqəddəs kitabların məqsədi birdir:insanların qəlbində tanrı işığı yandırmaq.Sizin içiniz zülmətlə doludur;oraya zərrə qədər də işıq düşmür.Cahilləri,zülmətsevərləri nə “Tövrat”, nə “İncil”, nə də “Quran” haqq yoluna ,işıq səltənətinə çəkib gətirə bilər.Bu dünyada qazandığınız zülmət sizi o biri dünyanın da zülmətinə qovuşduracaq inşallah. Quranın Həcc surəsində deyilir:   -RəHmn və RəHim llHın dıyl.

 

y insnlr, qrxun Rəbbinizdən. Böyü bir dəHşətdir qiymət gününün zəlzələsi. gün görəcəsiniz, südəmər örpəsini unudr Hər döşü südlü qdın, uşğını düşürər Hər Hmilə qdın. Sərxş imi görünər gözlərinə gün dmlr, sərxş dyillər əslində nlr, llHın əzbının şiddətindən bu Hl düşmüş nlr. Insnlrdn ləsi vr bir biliyi yxs d mübHisə ləyər llHın brəsində. Hər zğın şytn uyr bləsi. Şytnıns tlyinə yzılmış: n dst lnın ylundn ləyər, cəHənnəm əzbın dğru prr. y insnlr! Dirilməyə şübHə dirsinizsə, bilin, sizi öncə trpqdn, snr nütfədən, snr lxtlnmış qndn, snr mil və nqis ln bir prç ətdən yrtdıq i, gücümüzün kimliyini sizə ydın ləyə. Istədiyimiz imsəni müəyyən müddətdə nnın bllığınd sxlyırıq, snr uşq lrq çıxrdırıq. Snr d ytinli çğın çtırsız. Sizlərdən imi vəvt ləyir, imi də ytişir ömrünün fən çğın və lmli l-l Hər şydən bixəbər lur. Görürsən qupqurudur yr üzü. Və lə i üstünə su ndiriri, tərpənişib ynır, qbrır trpq, Hər gözəl bitidən növ-növ bitirir. Səbəb də budur i, Hqdır llH, ölüləri dirildər, Hər şyə qdirdir O. Qiymətin gəlməyi şübHəsizdir və qəbirdə lnlrı, şübHəsiz, dirildər O.

Siz balaca bir qarışqaya belə can verə bilmədiyiniz halda insanların canını almaq istəyirsiniz.Amma olsa-olsa siz cismi məndən ala bilərsiniz;canı isə yalnız tanrı ala bilər.Çünki bu ruhu-canı bəxş edən odur.Siz isə iblicin fitvasını yerinəyetirirsiniz. Qurni-ərimin Əli Imrn surəsində dyilir:

 

RəHmn və RəHim llHın dıyl.

 

llHdn bşq tnrı yxdur. , diridirr, əbədidir, yrtdıqlrını qruyndır. Öncəi itblrı təsdiq üçün Hqq itbı O göndərmiş Sənə. Tövrtı, Incili göndərmişdir bundn öncə göndərməçün dğru ylu. Dğru nədir, əyri nədir- yırd dən itbı göndərmiş O. ğrılı bir əzb gözləyir llHın yələrini dnnlrı. Güclüdür, intiqm lndır llH. Yrdə-göydə nə vrs Hç bir şy llHdn gizli qlmz. dur n bətnində sizi istədiyi şələ sln. ndn bşq Tnrı yxdur. Güclüdür, müdridir .

Uzqd ftrlr ulşırdı.

 

Bəy ğ üzünü göyə tutub zəif-gücsüz bədəninə yrşmyn bir vəcH və cşğunluql sni llH əlmını llHın özünə xtırldırdı. , təəccüb və qrxu Hissi ilə Bəy ğy bxırdı. Dyəsən Bəy ğ nu görmürdü.

 

-… itbı göndərmiş sənə. ydın nlmlıdır burd bəzi yələr. itbın nsıdır bu yələr. Digərləri xşr nlmlr dşıyır. xşr yələrdən ypışır ürəyi düz lmynlr fitnə-fəsd törətmə üçün, özərinin xyrinə yzr bu yələri. llHdn bşq imsə bilməz bunlrın yzumunu. «n imn gətirdi, Rəbbimizdən gəlir Hər şy» -dyər dərin limlər. Ylnız ğıllı dmlr bunu düşünüb nlr.

 

Bir zdn dn yri söüləcədir. DH nu gözləməyə səbri qlmmışdır. Bəy ğ səsini dH d ucltmışdı. , əlləri əsə-əsə tüfəngi yuxrı qldırıb nişn ldı. Tətiyi çədi. Güllə Bəy ğnın gicgHın dəymişdi. mm Bəy ğ yıxılmdı.

 

…- Rəbbimiz, dğru yl yönəltdidən snr bizi qırm ürəyimizi, rəHmətindən py vr bizə. Snsuzdur səxvətin.

 

Bəy ğnın ğ əbsı Qn bulşmışdı. mm işi öz işində idi: vzl Qurn xuyurdu. , iinci dəfə təş çdı.

 

…- Rəbbimiz, gəlməyi Hqq ln gün cəm ləsən insnlrı bir yrə.

 

Bəy ğ qətiyyət susmq istəmirdi. Ynə təş çıldı; nun bu dəfə tdığı güllə işinin sinəsinə pərçimlənmişdi.

 

..- Sözündən dönməz llh.

 

Bəy ğnın səsi gt-gdə dH d gurlşırdı. Qrxu və Hyrətdən nun gözləri böyümüşdü.

 

…- firlər ki vr, nə mllrı…

 

tıln Htiyt güllənin də bir təsiri lmdı; Bəy ğ yrində möHəm dynmışdı.

 

…- nə uşqlrı qurtrr nlrı…

 

Gözətçilər dnub yrlərində qlmışdılr. Güllələrin Hmısı tılıb qurtrmışdı. Bəy ğ nlə çəirdi. z snr irəli yriyib tüfəngin qundğını işinin bşın ndirdi…

 

…- llHın buyruğundn.

 

Bəy ğ səntirləsə də ynə yıxılmdı. Hələ bir z irəli yriyib diqqətlə nun üzünə də bxdı.

 

...- dd yncq nlr…

 

, xflnıb gri-gri ddımldı. Gözətçilər də ənr çəildilər. Qəribə idi:

 

Bəy ğnın qllrı bğlı ls d qltuğund itb vrdı: bu Qurn idi. Hrdn əldə tmişdi bu itbı? xı bir z əvvəl yqlrı bir-birinə dlşn bu sısq, rıq xəstə işinin qltuğund Hç nə yx idi. ğ əblı Bəy ğ indii ğ işığ xşyırdı və qəfildən işinin səsi şidilməz ldu. Bəy ğnın qltuğundn sürüşüb yrə düşən itbın səHifələri sürətlə çvrilməyə bşldı. ülə yx idi, mm səHifələr bir-bir çvrilirdi. Bəy ğnın qr imi ğ sqqlındn dümğ əbsın qıp-qırmızı qn şrlnırdı.

 

Tüfəng Onun əlindən sürüşüb yerə düşdü. Bəy ağa hələ də ayaq üstə idi..

 

 

PILQ. Sni nu bşidə, nənnidə yırğlyırdılr. Gözlərini çıb ətrf bylnmq istədi.

 

Gözlərini çdı, mm yrindən tərpənə bilmədi. , trpğın içinə pərçim lunmuşdu.

 

Sni yqlrı ğc imi rişə tıb yrin tərinə bş vurmuşdu.

 

Əlləri, yqlrı, bir sözlə, bütün bədəni trpğın ltınd itib qlmışdı. Təcə gözləri çıq idi.

 

Göy üzü qırmızı rəngə bynmışdı.

 

, il dəfə idi i, Ayı blə yxındn görürdü. Qəribə idi, Ay n srı uçurdu.

 

Yx, , qətiyyən ynılmırdı. n srı gələn Ayın özü idi.

 

             Ay

        Ay

     Ay

   Ay

 Ay

Ay

Ay

  Ay

     Ay

       Ay

          Ay

             Ay

 

Sən dmə Ayın əli vrmış.

 

Ay əlini irəli uztdı. Sni nun bədəninə güc gəldi.

 

Trpğın ltındn drtıb çıxrtdığı əlini yuxrı - Aya dğru uztdı. Ay nun əlindən ypışdı.

 

Ay nu özünə srı drtdı.

 

nun çiyinləri, yqlrı, nəhyət, bütün bədəni qurğuşun kimi,çuqun kimi ağır trpğın ltındn sıyrılıb çıxdı və həmin anlarda xatırladı ki,bir zamanlar elə həmin bu torpaqdan qızıl çixarırdılar.

 

Yalan deyirmişlər ki,Ay soyuq olur. , Ayın isti, yumşq əlindən bər-bər ypışdı.

 

Indi , səmd Ayla əl-ələ uçurdu. Qrx-qrx şğıy - Aya srı bylndı.

 

Bu yrlər n yxşı tnış idi. Xlq rsınd “Mədən” dlndırıln yr-sısq çyın sn vxtlr qurumuş öhnə ytğı qıpqırmızı idi. Dünən güllələnmiş dmlrın üstünə tılmış bzumtul, nəm trpq sni titrəyir, nəfəs lırdı. Söz yx i, tz-tələsi güllələnənlərin əsəriyyəti hələ cnını tpşırmmışdı. Çyın ytğı byu qəribə, vhiməli bir xışıltı, fərydı xtırldn bir uğultu şidilirdi. z snr bzumtul, nəm trpğın ltındn süzülüb xn qn rxının üstündə qrğ dəstələri hly vurumğ bşldı. ,özünün sğ qldığın innmq istəmirdi. Dünən nu d başqa adamlarla birgə güllələyib üstünə trpq tmışdılr. nu O güllələmişdi. Dyəsən nun tdığı güllə onun ürəyindən bir z yn çmişdi. Sinəsindən çıln dşilərdən - güllə yrindən süzülən qızıl qn rtıq qurumuşdu. şğıd trpq titrəyir, nəfəs lırdı: sni bir zdn bşlycq dəhşətli zəlzələnin il əlmətləri zühur tmədə idi.

 

, Ayın əlindən bər-bər ypışdı.Və birdən-birə dərk etdi ki,əlindən bərk-bərk yapışdığı heç də Ay deyil , Allahdır.Arabir onun sifətinə isti damcılar düşürdü; bu, yəqin ki,tanrının göz yaşları idi.

Göylərin qapısı taybatay açılmışdı.

 

, Aya sığındı. Yrə zülmət çömüşdü.

 

İndi Ay tavandan asılmış nənni kimi , tufana düşmüş qayıq kimi yellənir, yırğalanırdı.

 

 

 

MÜƏLLIFDƏN

 

Əsərdə “Mədən” imi təsvir lunn yr, əsrlər byu bşı bəllr çəmiş zərbycnın qərb hissəsində - Gəncəbsrd, Qzx qəzsının indi Gədəbəy dlnn bölgəsində, yrləşir. Mənim dğulduğum Şınıx mahalı, mahalın Islı əndi də vxtilə “Mədən”in- almanların qızıl çıxartdığı mədənin, qurbnın, girvun çvrilib. Sovet hakimiyyəti illərində istismar olunub boş qalmış kahalara, mağaralara, yəni keçmiş qızıl quyularına, minlərlə günahsız insan güllələnib basdırılmışdır. Mənim ulu bblrım - İs, Isnın ğlu Zmn, Zmnın ğlu Dumn, Dumnın ğlu İs, İsnın ğlu Mustf, Mustfnın ğlu Mhrəli, hblə Mhrəlinin ğlu Qədimlı (, mənim tmdır) və digər qhum-əqrblrım, cümlədən n bblrım və nlrın tlyi “Mədənlə” bğlı lub. Dməli, blə çıxır i, yrlərin mənim tlyimlə birbş, həm də qırılmz əlqəsi vrdır. Çüni rd mənim bblrım yşyıb, vuruşub, qnın qəltn lub, bir vxt “yni quruln dövlətin” qurbnın çvriliblər. Nəticədə mən bblrımı görməmişəm; mm dxilən - mənən nlrın ruhdşıynı lduğumu dim hiss tmədəyəm. Illərdən bəri içimdə t işnərtisi, güllə səsləri, bğuq iniltilər, məğlubiyyət və qələbə himnləri əs-səd vrmədədir.

 

rtıq qnlı-qvğlı, ttl fciələr dövrü qismən rxd qlmışdır; fəqət hələli müsibətlərimizin hmısı rxivə gömülməmişdir. Ttl-qlbl fciələri, indi zhirən ll təəssürt yrdn zərbələr əvəz tmədədir. mm bu “lllıq” lə də içi miqyslı dyil: sni biz yğışdn çıxıb yğmur, dh dğrusu, bir döyüşdən bşq bir döyüşə düşmüşü. Indi bizi yddşsızlıq izləyir. Trix, zmn bizi yni-yni imthnlr çəir. Bəs biz nə diri?.. Unuduruq çx şyi. Əslində isə lqydli, tinsızlıq- mühribələrdən dh dəhşətlidir. Həqiqətdir i, bəzən təcə yrı-yrı fərdlər dyil, bütöv xlqlr belə, öz lqydliyinin - yddşsızlığının qurbnın çvrilir. Zmn hər əsə öz əməlinə görə qiymət vrir. Əməlin isə nsı- rzu, tsı- irdədir.

 

Mənim sizə dnışdığım əhvlt həqiqət içində nğıl, nğıl içində həqiqətdir. Mənim qhumlrımın böyü bir qismi, cümlədən bbm Mhrəli Mustf ğlu  “sinfi düşmən” imi güllələnib, hqqınd söz gdən “Mədən”ə tılıb və dyilənə görə, nun nəşi öz övldlrı tərəfindən gizlicə qçırılrq ucqr qəbristnlıqlrdn birində dəfn lunub. Lin mən xtırltmğı vcib bilirəm i, qətiyyən sənədli əsər yzmq niyyətində bulunmmışm. Bir sır dlr və pizdlr həytd lduğu imi sxlns d “...QPI...” əslində sırf bədii təxəyyülün məhsuludur. Bu əsər əslində mənim ürəyimin və yddşımın tərcümyi-hlıdır. ...Və...



27 2017



         
Email


email
email @
email !
,
:
, , . , , .

:
...
 Kataloq Valyuta.com